Płonka, okolica szlachecka w pow. mazowieckim, w gminach Kowalewszczyzna i Sokoły. Wspominana w dokumentach z XV i XVI w. (Gloger, Ziemia bielska) mieści w swoim obrębie wsi:

  • P.Wielka alians Kościelna, wsi gm.Kowalewszczyzna, par. Płonka, posiada kościół par. drewniany, szkoła początkowa, wiatrak, 737 morgów obszar. Istniało tu dawne schronienie dla starców i kalek. W 1827 r. było 45 dm i 276 mk. Kościół i parafię erygowali 1502 dziedzice wsi Płońscy. Obecny drewniany z 1661 roku odnowiony w 1827 i 1857. Wieś istniała już w w XV w. Stary śpichlerz tutejszy opisał Zygmunt Gloger ("Klosy" XVIII, 332). Płonka par. dekanat mazowiecki (dawniej tykociński) ma 3172 dusz.
  • Kozły wś. szlachecka, gm. Sokoły, par. Płonka. W 1827r. było 16 dm i 96 mk
  • P. Matyski wś. szlachecka, gm. Sokoły, par. Płonka 12 dm i 72 mk.
  • P. Strumianka, wś. szlachecka i włościańska, gm. Kowalewszczyzn, par. Płonka, ma 634 morgów obszaru. We wsi jest urząd gminny. W 1827 r. było 41 dm i 240 mk.

Wypisy ze Słownika Geograficznego Królestwa Polskiego pod redakcją Sulimierskiego, Chlebowskiego i Walewskiego; Wyd: Warszawa 1882 r.

Uwagi: dm - ilość domostw; mk - ilość mieszkańców

Cudowny obraz, cudowne źródełko


na podstawie GW ostatnia aktualizacja 22-08-2002 19:58 http://miasta.gazeta.pl/bialystok/1785871,35252,984554.html
oraz http://www.lo-lapy.org/lapy/menu.php?p=menu&d=253

Ta niewielka wieś leżąca niedaleko Łap od ponad 300 lat ściąga pielgrzymów przybywających tu, aby modlić się przed cudownym obrazem Matki Bożej. Wielu doznało tu licznych łask, co udowodnione jest w aktach parafialnych. W archiwum znajdują się protokoły z 915 cudownymi łaskami uzdrowień z lat 1673-1785. Być może wśród przybywających tu pielgrzymów był także sam król Jan III Sobieski?


Troszkę historii

Pierwsze wzmianki o Płonce sięgają już 1203 roku! Książę Konrad Mazowiecki wystawił wówczas dokument nadający biskupowi płockiemu Gunterowi dobra ziemskie, wymienił tam Płonkę dwukrotnie - jako wieś należącą do biskupa oraz jako miejscowość, w której miał on prawo do pobierania opłaty za przejazd przez most. Stopniowo napływali tu osadnicy, głównie z Mazowsza. Istnieje pisana wzmianka, że w 1446 roku Płonka była już parafią. Nie posiadała jeszcze wówczas ziemi, dopiero w 1502 roku dziedzice Płońscy (Paweł, Michał, Marcin, Stefan, Jan) zapisali jej 40 mórg (dlatego niektórzy historycy uważają, że parafia istnieje dopiero od tego momentu).

Płonka znajdowała się wówczas na skrawku diecezji łuckiej w bliskim sąsiedztwie Mazowsza, należała do dekanatu Bielsk Podlaski. Tak było do trzeciego rozbioru Polski w 1795 roku. Wówczas parafie diecezji łuckiej weszły w skład czterech diecezji: lubelskiej, łucko - żytomirskiej, wileńskiej i wigierskiej. Cały dekanat Bielsk Podlaski znalazł się w diecezji wigierskiej. W 1807 roku Białystok i tereny aż do Narwi i Lizy, czyli tak zwany obwód białostocki, wcielono do Cesarstwa Rosyjskiego. Granica przebiegała kilka kilometrów od Płonki. W 1818 roku Płonka weszła w skład diecezji augustowskiej, czyli sejneńskiej, a w 1923 roku - diecezji łomżyńskiej

W 1664 roku rozebrano istniejący tutaj drewniany kościółek i rozpoczęto budowę kolejnego, również drewnianego. W 1678 roku biskup Kazimierz Zwierz dokonał jego konsekracji. Na początku XX wieku powstały fundamenty obecnej świątyni, do użytku przekazano ją w 1913 roku. Miała dwie 55-metrowe wieże, które zostały wysadzone minami w 1944 roku. Spowodowało to zniszczenia dachu, sklepienia, organów i wyposażenia kościoła. Odbudowa trwała 20 lat.


Cudowny obraz

Sanktuarium w Płonce należy do najżywszych miejsc kultu maryjnego w północno-wschodniej Polsce. Obraz malowany farbami na płótnie przedstawia Maryję w świetlistej aureoli i z koroną na głowie unoszoną przez czterech aniołów ku niebu. Jej postać wspiera się na srebrnym półksiężycu. U dołu namalowana jest scena rodzajowa, przedstawiająca procesję wiernych, a po prawej stronie stary kościółek i herb szlachecki Roszkowskich. Obraz Wniebowzięcia Matki Bożej namalowany przez Teodora Łasickiego i ofiarowany do kościoła w Płonce w roku 1658 przez parafianina Bartłomieja Roszkowskiego - wiele lat się niczym nie wyróżniał się. Dopiero w roku 1673 parafiance Katarzynie, córce Szymona Roszkowskiego, dwukrotnie: 5 VII i IX 1673 roku ukazała się: " Piękna Pani w śnieżnobiałej sukni", polecając, by oznajmiła księdzu proboszczowi i ludziom, ażeby szczególnie przed tym obrazem oddawali cześć Maryi. Proszący o łaskę doznawali podobno licznych uzdrowień.

W dokumentach, które zachowały się, zapisanych jest 915 zaistniałych faktów cudownych uzdrowień: choroby oczu - 136, choroby gardła - 16, choroby mowy - 37, choroby słuchu - 17, choroby nóg - 186, choroby rąk - 71, owrzodzenie ciała - 26, bóle głowy - 75, porody - 3, choroby psychiczne - 4, z wrzodów - 26, z opuchlizny - 6, ugaszenie pożarów - 8, gnicia wargi i rąk - 1, choroby dziecięce - 34, z innych chorób - 238.

W 1979 roku odbyły się w Płonce wielkie uroczystości 300-lecia sanktuarium, a 30 czerwca 1985 roku - uroczystość koronacji obrazu koronami papieskimi.


Cudowne źródełko

Płonka ma szczęście do cudownych darów. Około pół kilometra od kościoła, drogą z piętnastoma różańcowymi kapliczkami dotrze się do źródła z cudowną wodą na Łasku. Podanie głosi, że źródło wytrysnęło w czasie, gdy przy cudownym obrazie NMP zaczęły dziać się cuda. Od ponad trzech stuleci wierni przybywający do Płonki na odpusty odwiedzają też źródełko. Obmywają w nim chore członki, czerpią wodę i zabierają do domu.

W kierunku zachodnim od frontu kościoła przy drodze do Płonka - Matyski w miejscu zwanym "łaskiem" znajduje się cudowne źródło, przy nim krzyż drewniany i kaplica. Przy drodze do źródełka ustawione zostały kapliczki z obrazami 15 tajemnic różańcowych. Drewniane kapliczki z rosnącymi przy nich drzewkami są pomocą i drogowskazem w odmawianiu różańca pielgrzymom do cudownego źródełka. Woda z tego źródła od dawna uznawana jest za cudowną. W aktach dotyczących cudów w Płonce jest zapis o cudownym uzdrowieniu przy źródle w 1780 roku. Przez trzy stulecia wierni, nawet z odległych okolic przyjeżdżali na odpusty do Płonki, odwiedzając źródło na łasku. W miejscu gdzie bije źródło, wykonano koliste ogrodzenie, na którego zwieńczeniu umieszczono figurkę Matki Boskiej.


Kościół pod wezwaniem Michała Archanioła w Płonce Kościelnej

W 1446 roku istniała w Płonce placówka duszpasterska, przeto musiał znajdować się tam i kościół. Nie zachowały się o nim żadne wiadomości. Pierwszy znany kościół pobudowano w 1591 roku. Już w 1664 roku rozebrano go i przystąpiono do wznoszenia nowego. Prace trwały 10 lat. Świątynia stanęła przy skrzyżowaniu dróg z Sokół do Łap i z Tykocina do Poświętnego. W Dniu 29 kwietnia 1678 roku biskup Kazimierz Zwierz dokonał konsekracji. Kościół był pod wezwaniem św. Michał Archanioła.

Zbudowano go z drewna. Był długi ok. 26 m, szeroki 10 m i wysoki 6 m. Dach pokryto gontami. Na froncie kościoła wznosiła się wieża oraz kopuły nad dwiema kaplicami. Wnętrze oświetlał o 13 okien. Podłogę ułożono z cegły. Po obu stronach głównego ołtarz znajdowały się kaplice: Matki Boskiej i św. Michała Archanioła. Ołtarz posiadał obrazy swoich patronów. W 1700 r. W 1804 roku istniała murowana zakrystia długości 3 m i szerokości 2,5 m oraz murowany: "skarbiec", czyli pomieszczenie na szaty i droższe przedmioty.

W 1905 roku rząd carski ogłosił tak zwany ukaz tolerancyjny. Zapewniono ludności swobody obywatelskie i religijne. W kwietniu 1906 roku rozpoczęto zakładanie fundamentów pod nowy kościół, w czerwcu tego roku wykonano fundament. Dnia 8 lipca 1906 roku poświęcono kamień węgielny. 24 sierpnia 1913 roku biskup A. Karaś konsekrował kościół. Świątynia zbudowana została w stylu neogotyckim, jej wymiary to: dł. 55 m, szer. 25 m.

W 1944 roku cofające się wojska hitlerowskie wysadziły minami wieże. Spowodowały to zniszczenie dachu, sklepienia, organów i wyposażenie kościoła. Nienaruszona została tylko przednia część świątyni z prezbiterium, w tym kaplica Matki Bożej. Po wojnie przystąpiono do odbudowy. Prace trwały ponad 20 lat. Wyremontowano kaplicę Matki Bożej, zbudowano wokół kościoła kamienne stacje drogi krzyżowej, wzniesiono 15 kapliczek przy drodze do cudownego źródełka, figurę Matki Boskiej oraz pomnik króla Jana III Sobieskiego na placu przy skrzyżowaniu dróg.


Dlaczego w Płonce znajduje się pomnik Jana III Sobieskiego?

Jan III Sobieski rządził w latach 1674-1696, a wówczas w Płonce panowało właśnie duże ożywienie religijne w związku z obrazem. Król przed wyprawą wiedeńską odwiedził Częstochowę i inne cudowne miejscowości. Płonkowianie uznali, że mógł także odwiedzić i ich miejscowość, choć brak na to dowodów. W 1983 roku, w 300-lecie wiktorii wiedeńskiej, parafia postawiła królowi okazały pomnik na placu. Jest to jedyny pomnik tego króla na wschód od Wisły.


Płonka występująca w spisie wsi kasztelanii święckiej z około 1230 r., to wbrew przypuszczeniom niektórych historyków, inna wieś niż ta, w której istnieje kościół. Leżała ona bardziej na południe, w okolicy Kuczyna i Luniewa, nad rzeczką o tej samej nazwie, która jest znana do dziś. Być może na jej miejscu znajduje się obecnie grupa wsi szlacheckich Wojny. Płonka Kościelna została założona przez szlachtę herbu Rola. Szlachta ta ufundowała w swej wsi kościół parafialny, z pewnością jeszcze w pierwszej połowie XV w. Pierwsza znana wzmianka o kościele w Płonce pochodzi dopiero z 1471 r., gdy występował jego pleban Marcin, który procesował się ze szlachcicem Mikołajem z Płonki. W latach 1473-80 występował pleban Stanisław, a w latach 1482-84 Marcin. W 1475 r. biskup łucki, Marcin odłączył z parafii w Płonce szereg wsi i przeniósł je do parafii Sokoły. Z 1502 r. pochodzi dokument, w którym kolatorzy kościoła w Płonce: Paweł, Szczepan, Michał, Maciej, Piotr, Jan, Wojciech, Marcin, Jan Kozieł, potwierdzili uposażenie kościoła. To samo potwierdził w 1519 r. kolator kościoła w Płonce - Mikołaj Czeladka.

Na podstawie: Tomasz Jaszczołt
Fundacje kościelne na Podlasiu do końca XV wieku

Informacje ze strony :

http://www.lapy.podlasie.pl/index.php?option=com_content&task=category&sectionid=27&id=75&Itemid=260

Obszar zajmowany  przez  Płonkę Kościelną to 688 ha. Wieś położona jest na zachód od Łap. Wieś Płonka Kościelna słynie z posiadania sanktuarium Maryjnego, w którym znajduje się cudowny obraz Wniebowzięcia NMP pędzla Teodora Łosickiego. Posiada wymiary 130 na 85 cm i został wykonany techniką olejną na płótnie.  Pod koniec XVII wieku ks. biskup Stanisław Dąbski, skierował do Płonki specjalną komisję, która potwierdziła prawdziwość łask otrzymywanych przed obrazem. Otoczony jest  kultem od XVII wieku. Obecny kościół p.w. św. Michała Archanioła pochodzi z początków XX wieku. Przed świątynią wznosi się pomnik Jana III Sobieskiego, zbudowany w 1983 roku dla uczczenia zwycięstwa pod Wiedniem. Po starym, drewnianym kościółku z r. 1664, odnawianym w latach 1827 i 1857, zachowała się jedynie drewniana dzwonnica z 1800 roku.W odległości ok. 1 km na południowy-zachód znajduje się cudowne źródło.

Pierwsze wzmianki o Płonce pochodzą z r. 1203, a dotyczą nadania przez Konrada Mazowieckiego, biskupowi płockiemu Gunterowi dóbr ziemskich Płonka. Prawdopodobnie pierwsi osadnicy przybywający z zachodnich terenów na wschód założyli Płonkę. Osiedlili się kilka kilometrów na zachód od Narwi. W pobliżu tej wsi płynie rzeczka Awissa. Być może Awissa była także znaczącą rzeką w tamtym okresie. Parafia istniała już w 1446 r., ale uposażona została dopiero w 1502 r. Drewniany kościół istniał w r. 1475. Wzmianki o wsi Płonka pochodzą z roku 1528 „Parafeia Płonskaia – Seło Płonka zemiane”.

O Płonce Kościelnej pisano także w roku 1580.W pierwszych dniach października 1656 r. wojska Wincentego Gosiewskiego rozpoczęły pochód z Brańska do Prus Książęcych. Przeprawiły się przez Narew i 3 października zatrzymały się pod Płonką Kościelną. Jednak Gosiewski nie zabrał ze sobą okolicznej szlachty, gdyż rezultat zebrania się pospolitego ruszenia był bardzo słaby. 4 paździenika litewskie wojska Gosiewskiego ruszyły w kierunku Łupianki.W r. 1827 wieś Płonka Wielka albo Kościelna posiadała kościół drewniany, szkołę początkową, wiatrak i 737 mórg obszaru. Istniał tu dom schronienia dla starców i kalek. Było 45 dymów i 276 mieszkańców. Na koniec XIX w. w Płonce Kościelnej była szkoła i kościół. Wieś należała do gminy Kowalewszczyzna i podlegała pod sąd w Tykocinie.

Wieś Płonka Kościelna w r. 1921 liczyła 357 osób zamieszkujących 64 domy. Trzynaście spośród nich było wyznania mojżeszowego, ale wszyscy deklarowali narodowość polską. Należała do gminy Kowalewszczyzna w powiecie Wysokie Mazowieckie.Płonka to nazwa topograficzna od wyrazu płoń, płoniawa, płonia = ’dziura w lodzie, przerębel, wartkie i głębokie części rzeki nie zamarzające zimą, ziemia płonna, miejsce wygorzałe, dla zbytniej suszy nieurodzajne, nagie, bezleśne pastwisko na wzgórzach’. 

Irena Halicka twierdzi, że Płonka to nazwa topograficzna wzięta od cech gruntu lub flory. Wyraz płony oznaczał w języku staropolskim to samo, co obecnie słowo płonny, czyli ‘jałowy, pusty’, natomiast płonka znaczyło ‘leśne drzewo, dziczka’.

Przymiotnik Kościelna, Kościelny, istniejący w polskim słownictwie od XVI w. pozostał w licznych nazwach miejscowych.

Człon pierwszy Płonka jest nazwą topograficzną.

Człon wyróżniający Kościelna jest nazwą dzierżawczą, świadczącą o tym, że wieś była własnością plebana. 

Glinki (część wsi Płonka Kościelna)

Nazwa pochodzi od ap. glinka ‘glinianka, dół, gdzie się kopie glinę; grunt gliniasty; dół po glinie wypełniony wodą’. „Glinka pospolicie glina ‘rodzaj nieprzepuszczalnej gleby o barwie żółtawej, używanej szczególnie do wyrobów garncarskich’. Stał się podstawą nie tylko w językach słowiańskich, ale i innych europejskich bazą przeróżnych prymarnych, sekundarnych i złożonych toponimów”. Glinki to nazwa topograficzna w formie liczby mnogiej. 

Kaczorowo (część wsi Płonka Kościelna)

Kaczorowo  jest  nazwą  dzierżawczą  od  powszechnego nazwiska Kaczor. Kaczor ‘ptak dziki lub domowy’. Wyraz kaczorowy oznaczał „mieniący się, zielono-czerwono-błękitny, jak szyjka kaczora’.   

Ptasia (część wsi Płonka Kościelna)

Ptasia może być nazwą topograficzną, pochodzącą od ap. ptak.Nazwy Kaczorowo i Ptasia mogą wskazywać na liczne stada i gatunki ptaków na tym terenie. Nazwa rzeczki Awissa także o tym świadczy. Avis z jęz. łacińskiego znaczy ‘ptak’.