Włościanie

Jeśli moi przodkowie byli chłopskiego pochodzenia, to jaki był ich los? Aleksander Jabłonowski w Podlasiu pisze:

Charakterystyka stanu ludu poddanego wiejskiego na Litwie w ogóle stosuje się bez mała i do Podlasia.

Otóż najprzód, jak zaznacza znawca tych spraw (Jarosz. "Obr." II, 151, 152):

"Ktokolwiek zajrzy do księgi praw wielk. księstwa, łatwo dostrzeże, jaki los przeznaczyli prawodawcy Litwy dla tej najliczniejszej narodu części. Chociaż bowiem w układ rozporządzeń wszystkich trzech nawet Statutów, a szczególniej dwóch ostatnich, weszły juz niektóre przepisy więcej z ludzkością zgodne, jak się okazuje: w zniknieniu dawniejszych sposobów zostania niewolnikiem, w zastosowaniu wyrazu "niewolnik" jedynie tylko do wojennego brańca, gdy przedtem to miano i czeladzi dworskiej służyło, w udzielaniu pewnej opieki prawnej dla czeladzi dwornej im poddanych przywiązanych do skiby i t. d.; wszakże pomimo tego, przy wpływie i przemocy jakie miała szlachta, nie zawsze wola prawa mogła mieć w praktyce zupełny skutek. Wprawdzie obok niewolników, czeladzi dwornej i poddanych była jeszcze niemała i wolnych wieśniaków liczba, którzy na pańskich siedzieli gruntach, lecz takich ludzi położenie narażało ich na przykrą nieraz dziedzicom uległość a niedotrzymanie warunków umowy, w interesie szlachty tłomaczone, najłatwiejsze poddawało środki przeistoczenia ich w poddanych..."

Wśród kmieci samych w ogóle - najliczniejszą klasę wytworzyli z biegiem rozwoju rolno - gospodarczego i na Podlasiu, jak i na całej Litwie, tak zw. "ojczyce", "ciągli". Byli oni do skiby przywiązani i miejsca pobytu bez woli dziedzica zmieniać nie mogli. Jakkolwiek jednostajnie , co do zasady, uzależnieni, skrępowani, znajdowali się oni w lepszych warunkach w dobrach hospodarskich, skarbowych, niż prywatnych. W pierwszych ciężary ich i robocizny były i mniejsze i ekonomicznemi ustawami (Ust, włóczna) opisane; w majątkach prywatnych przecież chłop "ciągły" różnił się wielce od czeladzi dworne, niewolnej, a mianowicie tem nadewszystko, że przedaż jego osoby bez gruntu ani prawem wyraźnie dozwolona, ani we zwyczaju była. Obok "ciągłych" byli poddani "osadni", trzymający "włóki osadne" na (określonym) czynszu. (Jarosz. "Obr" II, 155 -7).

Władali "ojczyce" działkami swemi dziedzicznie i mieli prawo, za pozwoleniem starosty, sprzedawać je nawet szlachcicowi, który jednak ze swej strony musiał był uzyskać na kupno (oczywiście na własne dziedzictwo) zgodę królewska (M.L. Zap. 14 - 533.) (Bar.54.)..

Co do uposażenia kmieci po królewszczyznach, po wprowadzeniu już "Ustawy włócznej" - to można uważać za regułę zasadniczą 1 włókę na rodzinę, chociaż nie rzadkie były wsie, w których uposażenie kmieci waha się od 2-ch do 1 włóki.

W starostwach Brańskiem i Surażskiem kmiecie, siedzący na półwłóczkach, stanowili połowę ogólnej ich liczby...

Przy wprowadzaniu Ustawy włócznej - wysokość ciężarów w każdej wsi stosowano do stopnia urodzajności gruntów, które dzielono zwykle; na przednie, dobre, średnie i podłe.

Pierwotnie wśród ludności wiejskiej nieziemiańskiej, nieszlacheckiej przeważała, podług wszelkiego prawdopodobieństwa, klasa"ludzi wolnych", występująca obok i w przeciwieństwie, licznej niemniej, warstwy "czeladzi niewolnej".

Na Litwie w ogóle nosiła ta klasa nazwę "pochożych", jako posiadających swobodę przechodzenia z miejsca na miejsce, od dziedzica do dziedzica - przy zachowaniu pewnych obowiązujących warunków.

Lud ten wolny osiadał na gruntach pańskich (hospodarskich czy ziemiańskich) w rozmaity sposób. Więc oto "na woli" do pewnego czasu, pod warunkiem wypłacania przy odejściu, za czas wolnego użycia ziemią, robocizną czy pieniędzmi. Albo też bez tej "woli", przyjmując odrazu obowiązek spełniani usług bojarskich lub robocizna kmiecia "ciągłego" - bez zrzeczenia sie wszakże praw co do wolnego wyniesienia sie, pohożym ludziom służących...

Stopniowo jednak klasa ta ludzi wolnych musiała z konieczności zmniejszać się i zmniejszać. Przy warunkach bowiem, pod którymi wolny człowiek mógł zmienić swego pana, ubożsi, nie będący w stanie złożenia swego okupu i wrócenia zapomogi, zwłaszcza po latach nieurodzaju, upadku bydła i t.p., straciwszy swobodę, w ścisłe przechodzić musieli poddaństwo. (Jarosz. "Obr" II, 157 - 8.)

Pewien obraz na stan własnościowy Ziemi Juchnowieckiej w XVI wieku dają rejestry podatkowe. Wynika z nich, że parafii suraskiej (najbliższej strukturą do Juchnowieckiej) chłopi mieli niemal dwa razy więcej ziemi od szlachty, zaś w Juchnowcu w ich posiadaniu było 1O włók.


Summaryusz poboru Anni 159 Primi
z ziemi bielskiej wybieranego z dóbr ślacheckich parochiami rozdzielonymi
Paraphia Surażska

  • Włok ślacheckich No 112, czynią zł 28
  • Włok osiadłych No 205 zł 102 gr 15
  • Ogrodników rolnych 6 gr 18
  • Od kół młyńskich 2, po gr. 24 zł 1 gr 18
  • od kół 3, po gr 12 zł 1 gr 6
  • komornic 3 gr 3
Summa zł 134


Regestr poborowy z dóbr ślacheckich >
z pilnością wierna zebrany, w ziemi bielskiej województwa podlaskiego, w r. 1591.
Juchnowiecz,

  • włok osiadłych 10
  • Od koła młyńskiego dorocznego, gr. 12.

Czym była włóka?

Za normę włoki przyjęto obszar, zawierający 33 morgów, po 11 - cie w 3 ręce (Czac."O litews. Praw." I, 235). Pomiara włóczna polegała na zaprowadzeniu nowej organizacji w układzie przestrzennym pól. Włóka równała się ok. 21 ha.. "Ustawa włóczna 1557 roku zalecała zakładanie folwarków przeznaczając na obrabianie 1 włóki folwarcznej przez 7 włók włościańskich, z których pełniono służbę tiahłą (tj. pańszczyznę sprzężną) w wysokości2 dni w tygodniu przez 49 tygodni w roki". Jeśli nie można było z jakichkolwiek przyczyn utworzyć folwarku, to pozostające ziemie oddawano na wspólny użytek wsi. Z ziem tych wydzielano wspólne pastwiska, lasy, niewielkie działki gruntu dla niektórych włościan pod nazwą dodatków, naddatków itp.

Obszar gruntów należący do jednej wsi dzielono na 3 pola, w których każdy użytkownik otrzymywał 1 działkę. Na jednym polu uprawiano oziminy, na drugim zboża jare, a trzecie stanowiło ugór i wykorzystywane było jako wspólne pastwisko dla inwentarza żywego. W ten sposób miejsce stosowanego dotychczas systemu żarowo - odłogowego zajęła gospodarka trójpolowa o regularnym i jednolitym zmianowaniu.