Parafia Juchnowiecka

Dzieje parafii juchnowieckiej należą do najmniej zbadanych. Przez długie lata nie doczekały się opracowania. Szczęśliwie w roku 2006 takie wreszcie powstało. Jego autorem jest urodzony w juchnowieckiej parafii Ksiądz Stanisław Niewiński. Tytuł: Juchnowiec. Dzieje parafii. Książka wydana w ramach Białostockich Studiów Historyczno - Kościelnych ukazała się w śladowym wręcz nakładzie. Wiedząc, że ma się ukazać, tygodniami tropiłem w księgarniach. Bezskutecznie, dopiero po nawiązaniu bezpośredniego kontaktu z autorem udało się mi ją zdobyć.

Przekonany o wielkiej wartości tego opracowania, tak dla historyków, ale także ludzi emocjonalnie związanych z juchnowiecką parafią, zamieszczam niżej drobne drobne jego fragmenty, dotyczące samego zarysu historii parafii. Z konieczności z pominięciem innych już, bardziej szczegółowych zagadnień, o których pisze Ksiądz Stanisław Niewiński, takich jak (wymieniam tytuły kolejnych rozdziałów książki): Uposażenie; Ośrodki kultu, Obraz Matki Bożej Juchnowieckiej, Duchowieństwo i jego działalność oraz Życie religijno - moralne wiernych.

Dzięki tej książce moja wiedza o Ziemi z której wywodzą sie moi przodkowie po kądzieli stała sie o wiele pełniejsza, stąd wyrażam olbrzymią wdzięczność autorowi.


Rozdział I

POCZĄTKI PARAFII I JEJ TERYTORIUM

1. Dzieje osadnictwa


W wiekach V-VII ziemie między Narwią i Supraślą były bardzo słabo zaludnione, a porastające tu wielkie lasy, bagna oraz rzeki dawały dobrą osłonę od południa i południowego wschodu plemionom Jaćwingów i Gallindów. W wiekach IX i X przebiegał tędy jeden z ważnych szlaków handlowych, który brał swój początek od Morza Czarnego, a dalej wiódł poprzez później powstałe na tej linii grody w Drohiczynie, Mielniku, Bielsku, następnie przechodzić musiał zapewne gdzieś w pobliżu Juchnowca i przekraczając rzekę Niewodnicę (najprawdopodobniej w okolicy Lewickie - Nargielewszczyzna) podążał na północ w kierunku przyszłego Białegostoku. Stamtąd, przez brody na Supraśli, wzdłuż suchego brzegu Brzozówki, przez Biebrzę, kierował się w stronę Suwalszczyzny;. Szlak ten mógł być czynny jeszcze nawet w XIII w. To dzięki niemu przenikało tu wiele elementów etnicznie nowych, wzbogacających to środowisko.

Już w wieku X od zachodu powoli napływała i osiedlała się na Podlasiu nadwiślańska ludność mazowiecka, która zajęła ziemie nad Bugiem i całe dorzecze górnej Narwi. Niestety, książęta ruscy po wyprawach w 1017, 1019 i 1022 r. i po ustępstwach Kazimierza Odnowiciela opanowali te tereny, zapoczątkowując osadnictwo ruskie i wznosząc na zdobytych ziemiach grody: Mielnik, Drohiczyn i Suraż oraz być może Bielsk i Brańsk, chociaż te dwa ostatnie mogły być dziełem pierwszych osadników/ 7.

Niesprzyjające warunki XIII-XIV stulecia, zwłaszcza najazdy jaćwieskie, litewskie i wyprawy krzyżackie, powodowały dalsze zniszczenia i ubytki w osadnictwie mazowieckim. Na podstawie zachowanych cmentarzysk stwierdzono, że zdobycze osadnictwa mazowieckiego były wtedy bardzo rozległe: sięgały pod Wiznę i Tykocin, dalej w górę Biebrzy, a na wschodzie obejmowały Puszczę Białowieską i sięgały aż po Wołkowysk /8.

Koniec XIV w. jest cezurą, która zamyka stare dzieje i otwiera nową XV-XVI-wieczną, już intensywniejszą fazę kolonizacji. Zanim ona się rozpoczęła, stary system grodowy dawno już nie istniał, wszystko było zburzone i wymarłe. Był to skutek wypraw wojennych XIII i XIV w. Ziemie te porosła puszcza. Po osadnikach mazowieckich zaginęło wszystko: grody, osady, wsie i inne skupiska ludzkie, zatarły się w pamięci także ich nazwy, a przetrwały jedynie nazwy rzek: Biebrza, Nereśla, Sprząśla (Supraśl), Jaskra, Sidra, Newothincza (Niewodnica) czy Turosna./12.

W pierwszej połowie XIV w krystalizowała się powoli przewaga panowania litewskiego. Podlasie ok. 1323 r. zostało opanowane przez Gedymina. To spowodowało, iż z czasem w okolicy grodów Suraż, Brańsk i Bielsk zaczęto osiedlać także ludność litewską, nie tylko ruską /13.

Wyruszały więc w puszczę spod tych grodów rzesze kosiarzy, rybaków, bartników i pasterzy z zamiarem spożytkowania drzemiących tam bogactw. Zasadniczo byli to osadnicy sezonowi, zamieszkujący tymczasowe, prowizoryczne domostwa i różne szałasy. W poszukiwaniu odpowiednich terenów pokonywali oni nieraz znaczne odległości. Jeszcze w XVI w. mieli swe barcie i łaźnie nad Supraślą poddani grodów Bielska i Suraża, a w granicach późniejszego miasta Białegostoku swoje barcie i sianożęci - chłopi z Kożan i Hryniewicz, leżących koło Bielska /14. Prawdopodobnie wtedy, a byłoby to bardzo wcześnie, wędrujący poszukiwacze brańscy zatrzymali się i osiedlili nad rzeką Niewodnicą, dając początek dzisiejszym Bronczanom. Jeszcze w połowie XVII w. wieś pisała się jako Branscanij, co niewątpliwie oznacza "osadników pochodzących z Brańska" /15.

Stałe i usystematyzowane zasiedlanie ziem tej części Podlasia rozpoczęło się dopiero przy samym końcu XIV i na początku XV w., po ustaniu wojen z Litwą i rozgromieniu Krzyżaków /l6. Ta nowa i intensywna kolonizacja przebiegała wtedy jakby w dwóch etapach: etap mazowiecki zaczynał się w końcu XIV w., terytorialnie ogarniał wschodnie Mazowsze, "część właściwego Podlasia, skrawka ziemi za Narwią i Biebrzą i część ziemi południowej Jaćwiezi", a etap ruski, na przestrzeni XV-XVI w., ogarnął wschodni pas pogranicza, wzdłuż Puszczy Bielskiej.

Ludność polska napływała znów z Mazowsza, ruska - od południowego wschodu, wzdłuż Bugu, niosąc ze sobą ukraińskie cechy językowe.

Pewien, choć niewielki, procent w całości stanowiła ludność pochodzenia litewskiego, lecz nie da się ustalić precyzyjnie, skąd przybywała. W wielu przypadkach osadnicy litewscy napływali spontanicznie z różnych stron swego kraju /17.

Wielcy książęta litewscy dla kontynuacji i usprawnienia toczącego się, czasem spontanicznie, zasiedlania, dzielili - rozciągającą się od Nurca po Knyszyn - Puszczę Bielską na okręgi podporządkowane odpowiednim grodom, z których później wyprowadzano wszelkie inicjatywy osadnicze /18. Północna granica okręgu grodu Bielsk została wyznaczona po linii utworzonej przez miejscowości: Ryboły, Pawły i Wojszki, a spod grodu Suraż w XV i XVI w. zasiedlanie dotarło do górnego biegu rzeki Choroszcz, pod Klepacze i Oliszki, tworząc w tym pochodzie zalążki przyszłych miejscowości w postaci tzw. osad jednodworczych z towarzyszącymi im kilkoma rodzinami chłopskimi. W miejscu, które w przyszłości zająć miała wieś Klewinowo, były zakotwiczone aż cztery tego typu osady: Mielkowszczyzna, Korejwiszczyzna, Biegonowszczyzna i Klewinowszczyzna /19. Wokół grodów natomiast skupiały się zwykle wsie polskiej szlachty i bojarów ruskich, wśród których znajdowali się także potomkowie bojarów putnych. Koło Suraża np. Szerenosy i Zimnochy były osadami drobnej szlachty ruskiej, a Rostołty i Pomygacze zasiedliła szlachta polska /20. Różnie to potem bywało z sąsiadującymi obok nacjami, zwykle następowało ich przemieszanie, ale jako osobną ciekawostkę warto przytoczyć podawany fakt, iż prawosławni mieszkańcy ruskiej wsi Szerenosy gremialnie zmienili swoje wyznanie na katolickie. Nastąpiło to 13 VI 1662 r. i wieś przyłączyła się do parafii w Turośni, zobowiązując się "po wieczne czasy tytułem dziesięciny kościelnej płacić 6 złotych rocznie" /21.

W roku 1437 książę Michał Zygmuntowicz nadał wójtowi tykocińskiemu, Piotrowi z Gumowa, dobra zwane Choroszczą, obejmujące dość rozległy obszar między Narwią a Supraślą/22. W kilkadziesiąt lat później, między rokiem 1470 a 1483, król Kazimierz Jagiellończyk nadał Puszczę Błudowo Janowi Chodkiewiczowi, a gdy obdarowany trafił do niewoli tatarskiej, poddani Bielska i innych grodów zaczęli samorzutnie zasiedlać jego ziemie, przeważnie u źródeł rzeki Niewodnicy. Zawiązały się wtedy Kudrycze, Solniki i Rzepnik ./23. W ciągu tegoż wieku XV i na początku XVI nad Niewodnicą określiły się inne dobra ziemskie, przyjmujące od niej swe nazwy. Kolejno, podążając od źródeł, napotykamy Niewodnicę Skrybicką (Skrybicze), Niewodnicę Nargielewską, Niewodnicę Brzoszenską, Niewodnicę Lewickich, następnie Niewodnicę Kopłańską (czyżby Kapłańską i dlaczego?), zwaną później Siestrzewitowską, a dzisiaj Koplany, Niewodnicę Brończańską, Niewodnicę Wysockich (Zalesiany) oraz Niewodnicę Koryckich, jak i Niewodnicę Kościelną, która również do Koryckich należała /24.

W dziejach osadnictwa na terenie parafii juchnowieckiej niezaprzeczalnie ogromną rolę spełniała rzeka Niewodnica wraz z dopływami. Wygląda na to, że wtedy, tj. w XV i XVI w., była ona jeszcze "prawdziwą rzeką", skoro skupiały się przy niej tak liczne miejscowości. Wody Niewodnicy, inaczej zwanej Czaplinianką, wraz z licznymi dopływami, stanowiły dawniej naturalną przeszkodę od południa dla terenów dzisiejszego Białegostoku. Jednakże już w średniowieczu został zapoczątkowany proces stopniowego osuszania się klimatu, zmniejszały się różne rozległe bagna i mokradła, a kolonizacja w XV i XVI w. i związana z nią wycinka lasów sprawiły, że stał się on nieodwracalny /25.

Degradacja rzeki dokonywała się (...) przez wiele wieków i stan obecny Niewodnicy nie odpowiada jej dawnej wielkości. Ponadto Niewodnica miała ważne znaczenie strategiczne: w XIV w. była nawet przez pewien czas oficjalną granicą grodzieńsko-podlaską, o czym wspomina się w dokumencie rozgraniczenia ziem Litwy i Mazowsza, dokonanym w 1358 r. przez książąt Kiejstuta i Siemowita Mazowieckiego w Grodnie /27. Na naszym (...) terenie granica przebiegała od Wasilkowa przez Białystok, dochodząc w pobliżu Lewickich wprost do Niewodnicy i tą później zmierzała ku Narwi.

Akt grodzieński sankcjonował prawnie i oficjalnie granicę formowaną prawdopodobnie przez kilka wieków ścierających się właśnie na tej linii wpływów, z jednej strony Mazowszan, z drugiej Litwinów i Rusinów.

To pierwsze rozgraniczenie ziem Księstwa Mazowieckiego i Wielkiego Księstwa Litewskiego ostało się i funkcjonowało długo jeszcze w wiekach późniejszych, okazując się naj trwalszą granicą na tym obszarze /29, Struktura osadnictwa nad samą Niewodnicą została zachowana i zasadniczo wszystkie z wymienionych miejscowości przetrwały do naszych czasów, Wyjątkiem jest tylko Niewodnica Brzoszenska, której pierwszym właścicielem był Stanisław Brzóska lub któryś z jego antenatów. Nie istnieje ona od ponad 300 lat. Wiadomo, że w 1528 r. Stanisław Brzóska władał, oprócz swojej rodowej, Niewodnicą Nargielewską, którą otrzymał w posagu, poślubiając córkę Macieja Chłoniewskiego/30. Stąd można śmiało przypuszczać, że Niewodnicę Brzoszenską założono przynajmniej pod koniec wieku XV. Wynikające z małżeństwa połączenie w rękach jednego właściciela dwóch blisko siebie położonych majętności w praktyce oznaczało ich zespolenie. Powoli traciła znaczenie Niewodnica Brzoszenska, a dominację w tym zespole dóbr przejmowała Niewodnica Nargielewska.

Niewodnica Nargielewska to włość założona z nadania litewskiego, powstała prawdopodobnie w latach 1408-1434, gdy Podlasie znalazło się we władaniu Wielkiego Księstwa. Panem na Litwie był wtedy nie tylko mężny wódz i wojownik, zręczny dyplomata, ale również prawdziwy gospodarz, potrafiący wykorzystać każdy sprzyjający moment dla pomnożenia dóbr swoich i swoich poddanych - wielki książę Witold.

Nargiełowszczyzna lub Niewodnica Nargiełowska, jakimi to dookreśleniami obdarzono omawianą Niewodnicę, to niewątpliwie nazwy litewskie, pochodzące od imion własnych: Nargieło lub starolitewskiego Nargis./34. Niezagospodarowane tereny położone nad rzeką Niewodnicą dawały wtedy znakomitą okazję zasiedlenia się tu i pozostania, co Witold potrafił skrzętnie wykorzystać, obdarowując czym prędzej nową ziemią swych bojarów, niejednokrotnie tych z najbliższego mu grona. Kto wie, być może pierwszym właścicielem tych dóbr nad Niewodnicą, niemałych, bo sięgających aż pod Juchnowiec, został Nargieło, jeden z pięciu synów żyjącego pod koniec XIV w. bojara imieniem Suriat, protoplasty wielu rodów litewskich? Wyjaśniałoby to również powstanie Mańkowizny (pierwotnie Monkowizny), którą przypuszczalnie tytułem dziedziczenia (lub w inny sposób) jako część Nargiełowszczyzny, otrzymał jeden z jego synów o imieniu Monko /35. Jeśliby tak istotnie było, to nie tylko oni otrzymali wówczas dobra nad Niewodnicą.

Wydaje się, że fakt powstania Juchnowca to dalszy ciąg prowadzonej w latach 1408-1432 przez księcia Witolda akcji osadniczej nad tą rzeką. Podobnie jak w przypadku Niewodnicy Nargielewskiej, sygnalizuje tę ewentualność litewskie pochodzenie nazwy tychże dóbr, która przyjęła się z całą pewnością od nazwy osobowej "Juchna", starocerkiewnego imienia - Jurij. Najstarsze określenie Juchnowca, utrwalone na piśmie, z I połowy XVI w., to Juchnowski Dworzec, a była to już ówcześnie - jak to podkreśla - "dawna" własność Gasztołdó ./36. Przed nimi byli jeszcze Radziwiłłowie. Pierwszym jednak właścicielem "Dworca" prawdopodobnie był Juchna Moniwid, wojewodzic wileński, uznawany za protoplastę rodu Juchnowiczów /37. Z tegoż rodu Moniwidów, który w akcie Unii horodelskiej w roku 1413 został przyjęty do indygenatu i obdarzony herbem Leliwa, wyraźnie jest wymieniany jako najstarszy Wojciech, bliski współpracownik oraz zaufany przyjaciel Wielkiego Księcia Witolda w roku 1395 starosta, w latach 1413-1423 wojewoda wileński /38.

Wprawdzie w różnych opracowaniach wspomina się tylko jednego syna Wojciechowego o imieniu Iwaszko, czyli Jan, ale Bartosz Paprocki "Herbach rycerstwa polskiego" wymienia wyraźnie Juchnę - syna wojewody wileńskiego Moniwida /39. Jakkolwiek było, Juchna wojewodzic musiałby od któregoś z nich pochodzić. Większego prawdopodobieństwa tej historii przydaje okoliczność, że książę Witold miał zwyczaj hojnie obdarowywać swoich przyjaciół bojarów. Jego nadania były częste bardzo rozproszone, zwłaszcza te przekazane Moniwidom. Niektóre z nich znajdujemy na wschodnich rubieżach litewszczyzny, inne na Rusi Bałej i Czarnej /40.

Przeważająca większość majętności Moniwidowskich po wygaśnięciu rodu przeszła drogą koligacji rodzinnych na Radziwiłłów i to stało się podstawą ich bogactwa i świetności /42. Juchnowiec trafił więc do Radziwiłłów, a okoliczność ta zaszła w roku 1510, gdy całe dobra waniewskie (z Juchnowskim Dworcem w składzie) zostały im zastawione. Po 12 latach (w 1522) wykupili je Gasztołdowie, a w 1539 r., po śmierci Olbrachta, trafiły na powrót do rąk królewskich/43. W 1547 r. król Zygmunt August nadał tę majętność swojemu łożniczemu, Stanisławowi Zachariaszewiczowi Włoszkowi, a 11 I 1549 r. w Piotrkowie zapisał mu Juchnowiec na własność dziedziczną /44. Według A. Jabłonowskiego dobra Juchnowiec za czasów Stanisława Włoszka liczyły 60 włók osiadłych, to znaczy około 1000 hektarów ziemi /45.

Według hipotezy Józefa Maroszka, nazwa Juchnowiec ma się wywodzić od Juchny Michnowicza, który z synem Stanisławem miał być pierwszym właścicielem tych majętności. Na dowód autor podaje, że w roku 1523 oni sprzedali Olbrachtowi Marcinowi Gasztołdowi dobra zwane Migowszczyzną. Autor sugeruje dalej, że taż Migowszczyzna występowała czasem pod nazwą Minkowszczyzna, Mańkowszczyzna lub Mańkowizna i była częścią dóbr Juchnowiec, zlokalizowaną w miejscu, w którym obecnie znajduje się Stacja PKP Lewickie /46. Pomijając samą hipotezę trzeba powiedzieć, że sugestia, która ma ją uwiarygodnić, jest chybiona, gdyż Minkowszczyzna (właściwie Mieńkowszczyzna) to dawna nazwa dworu dóbr Złotniki /47. Właścicielami dóbr złotnickich od XVI w. Lewiccy, z małą przerwą w drugiej połowie XVII w., kiedy to władał Jan Tobiasz Brzozowski, cześnik czernihowski, a dzierżawił Ludwik Orzeszko /48. Mienkowszczyznę jako folwark położony nad Mienką, niedaleko obecnego kościoła w Tryczówce, wymienia się .u 1641 w dokumencie polepszającym fundusz kościoła juchnowieckiego, który wystawił Stanisław Lewicki, podkomorzy bielski /49. Jeszcze pod koniec XVIII w., a dokładnie 29 VI 1799 r. kupił ją Dionizy Lewicki, marszałek szlachty powiatu białostockiego, od braci Jana i Leona Lewickich za 20 000 talarów pruskich /50. Nazwa Mańkowszczyzna nie występuje w tych okolicach oficjalnie, lecz jest to zniekształcona, potocznie używana nazwa Mańkowizny. Dzisiejsza Mańkowizna, najprawdopodobniej pierwotnie Monkowizna (od Monki, syna Nargieły), w początkach XIX jako Mońkowizna była siedliskiem zamieszkałych w niej dwóch rodzin,. W latach późniejszych występuje ona jako folwark /51. Prawda, że na terenie Mańkowizny ulokowano w drugiej połowie XIX w. stację PKP Lewickie i pod taką nazwą zaczęła ona figurować w parafialnych spisach kolędowych od 1888 r./52 W sąsiedztwie Mańkowizny, zaraz za torami kolejowymi, w stronę Bronczan, rozciągały się Kojrany, które jeszcze niej nazywały się Kogerany, później Koyrany i byli tu osadzeni ogrodnicy dworu Lewickich /53. W 1984 r. obie te miejscowości połączono w jedną i nazwano, już urzędowo - Stacja Lewicki /54. Ziemia ta (podzielona torami kolei żelaznej w XIX w.), tzn. Kojrany i Mańkowizna, była częścią dóbr Lewickich i chociaż leżała w pobliżu Juchnowca, to nigdy nie należała do dóbr juchnowieckich. Gdyby należała, to założona w latach siedemdziesiątych XIX w. stacja PKP z całą pewnością nazywałaby się Juchnowiec, a nie Lewickie. Z tego wynika, że ani Mańkowszczyzna, ani Mańkowizna czy Minkowszczyzna nie wywodzą się od Migowszczyzny i nie są z nią tożsame oraz nie mają z nią, ani - tym bardziej - z Juchnowcem, nic wspólnego. W podsumowaniu trzeba powiedzieć, że nie można zaprzeczyć postawionej na początku hipotezie, jakoby nazwa Juchnowiec pochodziła od Juchny Michnowicza, właściciela Migowszczyzny, ale można bezspornie stwierdzić, że hipoteza ta opiera się na błędnych przesłankach.

Do nadań księcia Witolda z lat 1408-1430 na omawianych terenach należy wieś Horodniany, którą otrzymali prawdopodobnie wtedy bojarzy litewscy Horodzińscy, Horodeńscy względnie Horodyńscy /55. Nadania na tym terenie trwały nadal i z nazw istniejących tu dzisiaj miejscowości i wsi, które przyjęły się od nazw osobowych imion ruskich, można wskazać, że byli oni osadnikami ośrodka litewskiego /56. Poza wymienionymi już Niewodnicą Nargielewską, Mańkowizną, Juchnowcem i Horodnianami, powstały jeszcze Lewickie, które pierwotnie były siedzibą bojarską, Hryniewicze, Ignatki oraz Olmonty.

M. Kondratiuk podaje, że nazwa Olmonty wzięła się od nazwy osobowej "Olmont" /57. Trudno się jednak zgodzić z tym, skoro w dawnych regestrach z XVII w., jak i w metrykach parafii białostockiej, jeszcze w XVIII w. Olmonty pisały się jako Wolmonty lub Wolemonty /58, a Ignacy Kapica Milewski pisze o nich: Olemunty /59. Wszystko przemawia za tym, że nazwa Olmonty nie pochodzi od "Olmonta", lecz raczej wywodzi się od litewskiego imienia Wolimunt. Prawdopodobnie od osoby Szedybora Wolimunta, który był możnowładcą litewskim, adoptowanym w Horodle do herbu Zadora i bliskim współpracownikiem księcia Witolda. W 1418 r. mienił się on kasztelanem kowieńskim, VI latach 1424-1425 - starostą wiłkomirskim. To on w imieniu księcia posłował do Rzymu po koronę, był jego wysłannikiem do wielkiego mistrza Krzyżaków oraz do Kawalerów Mieczowych na Inflanty. Rodową siedzibą Szedybora Wolimunta był Dziewałtów /60.

Przypuszczenia, że Szedybor był pierwszym właścicielem Olmont, nie są tak zupełnie bezpodstawne, gdyż z jego osobą wiąże się jeszcze inna historia, do końca niewyjaśniona, dotycząca ziem nad Niewodnicą. Wiadomo, że w niewodnickim kościele "od niepamiętnych czasów" przechowywano dzwon, na którym był wyryty następujący napis: "W leto 6000 9 sot 28 sozdan byst kołakoł swiatoj Trojcy powieleniem raba bozia pana Szedibora Wolimontowicza a master Ustiak". Widniejący w napisie rok 6928 ery bizantyjskiej odpowiada rokowi 1420 po Chrystusie /61.

W historii osadnictwa okolic Juchnowca ważnym wydarzeniem stało się nadanie Kożan rodowi Jundziłłowiczów. Ten wcale niemały majątek nad Narwią otrzymał w roku 1502 Mikołaj z rąk króla Aleksandra Jagiellończyka /65. Innym wydarzeniem w tutejszych dziejach była operacja, jakiej dokonał Aleksander Chodkiewicz, który ufundował klasztor 00. bazylianów w Supraślu i w latach 1507 i 1510 uposażył go swoimi dobrami na Choroszczy. On to potem, za zgodą króla Zygmunta wyrażoną 23 października, odebrał je, a w zamian przekazał zakonnikom (30 XII 1533r.) m.in. wieś Klewinowo z folwarkiem /66. Dzisiaj nazywa się to Nowym Klewinowem, a dawniej nazywano Fermą.

Własną historią i osobliwą rolą w procesie osadniczym szczyci się spory kompleks dóbr położonych nad rzeką Niewodnicą. Według A. Jabłonowskiego rozciągał się on "na północno-wschód od Juchnowca, na dorzeczu Niewodnicy (do Białej - Supraśli) aż do rębu grodzieńskiego (Zabłudowie)". Ta włość, mająca około 100 włók osiadłych w początkach XVI wieku znalazła się w rękach spokrewnionych ze sobą rodów: Lewickich, którzy mieli około 50 włók i Koryckich - około 40/68. "Nevothinczavszcze" to pierwotna nazwa rzeki Niewodnicy, która wskazuje jednoznacznie, iż "ochrzcili" ją tak osadnicy mazowieccy i oznaczała rzekę, w której łowiono ryby niewodem /69.

Osadnictwo mazowieckie, niestety, zostało unicestwione również i w tym mikroregionie. Można jednak przypuszczać, że od pierwszej połowy XIV w., a szczególnie po zajęciu przez księcia Gedymina w 1323 r. Podlasia, w tych okolicach nad Niewodnicą zaczęła się powoli osiedlać - wychodząca spontanicznie spod grodów - ludność litewska i ruska /70. Po zawarciu unii w Krewie i nastaniu z czasem spokoju nastąpiło zintensyfikowanie zagospodarowywania terenu nad Niewodnicą, o czym świadczy chociażby fakt, że przed rokiem 1540 część z tych dóbr była własnością bojarską /71. Ich dalsza historia wiąże się już ściśle z historią rodu Lewickich. Ten nowy rozdział zaczyna się właśnie około 1540 r., gdy Maciej Lewicki, namiestnik królowej Bony na zamku w Bielsku, ożeniony z księżną Anną Porycką ze Zbaraża, córką księcia Aleksandra Fedorowicza, w latach 1540 - 1552 podsędek, a później w 1554 r. sędzia ziemski, otrzymał te dobra na własność dziedziczną. Założył on tu własną siedzibę dworską i powiększył swe posiadanie o nadnarwiańskie dobra Kożany, kupiwszy je od wnuków Mikołaja Jundziłłowicza, Mikołaja i Macieja /72. Jego synowie Maciej i Jan byli dziedzicami. Niewodnicy, Kożan, Dolistowa i Złotnik /73. Trwale i chlubnie zapisał się w historii parafii juchnowieckiej wnuk Macieja, Stanisław, podkomorzy bielski, polepszając w roku 1641 uposażenie kościoła juchnowieckiego. Jego dobra zostały dodatkowo powiększone o Rumejki, które kupił z pewnymi perturbacjami w wyniku rozdziału majętności po Stanisławie Włoszku, fundatorze parafii w Juchnowcu /74. W czasach Stanisława fortuna Lewickich przedstawiała się imponująco. Dzieliła się na trzy części: dobra Niewodnica, do której przynależały Lewickie, Wola Niewodnicka, Bronczany, "Ogrodniki alias Kogerany" (Kojrany), Boguszki oraz Łubieńszczyzna (Lubejki); dobra Kożany, a w nich Zajączki, Złotniki, Mieńkowszczyzna, Czerewki; trzecie dobra to Rumejki, z których w jakimś czasie wydzielono Juchnowszczyznę /75. Później dobra Lewickich, pieczołowicie łączone przez Stanisława i jego poprzedników, uległy rozdrobnieniu z tytułu podziału pomiędzy spadkobierców.

Przebieg zasiedlania terenów między Narwią a Supraślą zasadniczo przebiegał według prostego dosyć schematu: najpierw osadzono ludność w pobliżu Tykocina i Suraża, a w dalszej kolejności osiedlano ją w kierunkach wschodnim i północnym od Narwi. Na zajętej ziemi budowano dwór, w którym początkowo wystarczał nawet jakiś urzędnik, a jednocześnie w pobliżu powstawała wieś ogrodników dworskich, dając początek dalszej zabudowie/ 76. Akcję osadniczą od książąt przejmowali i prowadzili w dalszym ciągu wielcy właściciele ziemscy. Zarządzenia królowej Bony zmieniły charakter tego procesu, uporządkowały go. Reforma królowej zwana "pomiarą włóczną", przeprowadzona w latach 1547-1561, odnosiła się do wszystkich dóbr: królewskich, książęcych oraz prywatnych, a w nich duchownych. Przemieniono wtedy właścicieli, połączono grunty i scalono rozproszone osadnictwo w zwarte wsie. Ustalono podstawową jednostkę gospodarczą pomiaru powierzchni ziemi, zwaną włóką, a także jednolite rozmiary gospodarstw chłopskich, wyznaczając odpowiednie świadczenia na rzecz pana. Wtedy właśnie wprowadzono tzw. trójpolówkę. Z tamtych czasów pochodzi obecnie istniejąca sieć wsi na tym terenie /77.

Aż dziw bierze, że struktury osadnictwa oparły się wyniszczającym wojnom, jakie przetaczały się tędy głównie w drugiej połowie XVII wieku oraz bardzo niszczycielskiej wojnie północnej. Towarzyszące tym wojnom rekwizycje, rabunki i inne poczynania wojsk szwedzkich, węgierskich, moskiewskich, przemarsze wojsk koronnych, litewskich i sprzymierzonych z nimi oddziałów tatarskich, chociaż musiały spowodować poważne zniszczenia, to jednak nie zdołały uczynić dużych wyłomów w sieci istniejących miejscowości. Kiedy się porównuje spis wsi z 1775 r. z ich obecnym rozlokowaniem widać, że od tamtych lat w strukturze miejscowości nie zaszła żadna poważna zmiana /78.

Ziemia Bielska to kraina, do której w wiekach XV-XVI przybyło najwięcej szlachty mazowieckiej, osiedlającej się tu na przywilejach książąt litewskich i mazowieckich oraz królów polskich /79. Rodziła się wtedy jakby nowa jakość: szlachta podlaska - dumna i patriotyczna, gospodarna i zasobna, gościnna i towarzyska, szczycąca się z przynależności do tej swoistej i pięknej pogranicznej krainy, jaką niewątpliwie było Podlasie. Tworzyła i rozprzestrzeniała tu tradycyjną polską kulturę, wprowadzając nowe i kultywując stare obyczaje na fundamencie głębokiej wiary w Boga i dając jej wyraz w solidnej religijności.


2. Utworzenie parafii


Zanim powstała parafia w Juchnowcu, mieszkańcy okolicznych miejscowości należeli do parafii turośniańskiej, utworzonej w 1515 r., i uczęszczali do tamtejszego kościoła /82. Wcześniej ziemie te ogarniała swym zasięgiem parafia w Surażu /83. Jednakże juchnowiecczanie mieli poważne kłopoty z dotarciem do kościoła zarówno w Surażu, jak i w Turośni. Przyczyną była rzeka Turosna, jej wylewy w porze wiosennej i jesiennej /84. One wprost uniemożliwiały wiernym wypełnienie obowiązku uczestniczenia w niedzielnej Mszy Świętej. Z tego powodu właśnie dziedzic tych majętności, Stanisław Zachariaszewicz Włoszek, podskarbi Wielkiego Księstwa Litewskiego i łożniczy królewski, zwrócił się z prośbą do ówczesnego biskupa wileńskiego, Pawła Algimunda Holszańskiego, o pozwolenie na wybudowanie w swoich juchnowieckich dobrach kościoła, o erygowanie parafii i ustanowienie proboszcza /85.

Akt fundacyjny parafii w Juchnowcu "na chwałę i honor najpierw Trójcy Przenajświętszej i pamiątkę Jej, a potem na cześć i honor Matki Przenajświętszej, Bogarodzicy Maryi i Wszystkich Świętych" powstał 12 listopada 1547 r. w Wilnie. Pod nim Stanisław Włoszek złożył własnoręczny podpis /86. Uposażenie parafii zatwierdził biskup wileński Paweł Holszański dokładnie w miesiąc po jej ufundowaniu, tj. 12 XII 1547 r./87

Na rodzące się pytania: czy jednocześnie z dokumentem zatwierdzającym fundację biskup erygował parafię, czy też odpowiedni dokument został wydany w późniejszym terminie, nie sposób dziś odpowiedzieć. W każdym razie wszystkie ważne dla parafii pergaminy zostały - w trosce o ich bezpieczeństwo - odesłane przez Fundatora do "archivum Ecclesiae capituli Catedralis Vilnensis". A on podawał dosłownie, że uczynił to ze względu na "iniuria temporum et saepissima incussione hostium" (niesprawiedliwość czasów i częste napady wrogów)/88.

W dokumencie fundacyjnym czytamy, iż plac, na którym w przyszłości ma stanąć kościół i plebania oraz szkoła parafialna, wkrótce będzie wyznaczony i przygotowany. Z tego można wnioskować, że w chwili wystawiania dokumentu fundacyjnego nie było jeszcze kościoła i pobudowano go najwcześniej w roku następnym. Wtedy też mogła zacząć funkcjonować parafia. Nieco miejsca należy poświęcić osobie fundatora i jego następcom.

Kacper Niesiecki ród Stanisława Włoszka, herbu Pielesz, wywodzi z Włoch /89. Miało to być jednak bardzo dawno. Stanisław był synem Zachariasza. Gdy w 1544 r. utworzono na Litwie wielkoksiążęcy dwór młodego króla Zygmunta, został na nim dworzaninem i pierwszym podskarbim litewskim, zarządzającym dochodami i wydatkami całego księstwa, na wzór podskarbiego w Koronie. Urząd podskarbiego koronnego istniał już wcześniej, ustanowiony przez króla Kazimierza Wielkiego. Stanisław Włoszek z racji pełnienia urzędu podskarbiego litewskiego wszedł również do senatu, w którym podskarbi koronny zasiadał już od czasów króla Aleksandra/90.

Włoszek dobra Juchnowiec otrzymał od króla w 1547 r. Później otrzymał jeszcze inne nadania. W roku 1558 Zygmunt August nadał mu tzw. obrub Mionki we włości suraskiej i wieś Ciekuny oraz, przed 23 III 1561 r., w dożywotnie władanie wieś Lubejki. W latach 1552-1561 został obdarowany młynem na rzece Turośni. W roku 1565, po śmierci starosty knyszyńskiego Jarosza Koryckiego, podskarbi objął jego urząd, który dzierżył do końca życia, tj. do roku 1568. Jeszcze w 1566 r. prowadził jakieś prace budowlane w Knyszynie /91. Najprawdopodobniej Stanisław Włoszek miał jednego syna Mikołaja, który w 1580 r. występował jako podczaszy podlaski, i który zmarł w roku 1592 /92. Natomiast synowie Mikołaja, Krzysztof i Stanisław, zostali po nim kolatorami juchnowieckiego kościoła. Trzeci syn nosił imię Jarosz /93. Obaj kolatorzy, Krzysztof i Stanisław, żyli jeszcze w 1640 r. i podpisali nowy fundusz parafii, natomiast w 1641 r. żył już chyba tylko Stanisław, który złożył swój podpis na akcie polepszenia funduszu parafii, dokonanym przez Stanisława Lewickiego /94.

Następnym kolatorem z rodziny Włoszków był generał Władysław, zmarły w 1665 r., do którego należały dwór i wieś Wólka. Jego żona Anna ze Szczawińskich, wdowa, zarządzała tymi dobrami jeszcze w 1673 r./95 Wtedy kolatorem był już Hieronim Włoszek, mieszkający z żoną, Zofią Jezierską, najprawdopodobniej we dworze na Juchnowieckiej Górze /96. Na nich kończy się, związana z Juchnowcem i trwająca około 130 lat, historia rodu Włoszków. Trudno powiedzieć, czy Hieronim i Władysław byli rodzonymi braćmi i który z synów Mikołaja był ich ojcem. Równie dobrze mogli być rodzeństwem stryjecznym, a wówczas ojcem jednego b łby Krzysztof, a drugiego Stanisław.

Wraz z powstaniem parafii juchnowieckiej należały do niej następujące miejscowości: Romieiki (Rumejki), Romicyki, zwane także Romieyczyki, Stare Sioło czyli Juchnowiec Dolny, Wola czyli Wólka, następnie wieś Mazuri oraz wieś ogrodników dworskich, która dziś nazywa się Ogrodniczki. Wszystkie one są zapisane w dokumencie fundacyjnym /97.

Ponadto, w oparciu o inne źródła, trzeba byłoby zaliczyć jeszcze Ciekuny, Bronczany, Niewodnicę Nargielewską, Niewodnicę Lewickich (Lewickie), Niewodnicę Brzoszenską, Kożerany (Kożany), Złotniki z Mieńkowszczyzną, Boguszki Bojary, Kogerany (Kojrany) i Lubejki nazywane dawniej Lubieńskie, względnie Łubieńszczyzną /98.

Ten spis miejscowości parafialnych wymaga pewnych wyjaśnień. Najpierw sprawa Mazur i Romeyczyków - wsi zapisanych w dokumencie fundacyjnym, które już nie istnieją, a jedyny po nich ślad mamy w rzeczonym akcie fundacyjnym. Wszystko wskazuje na to, że przestały one istnieć w stosunkowo krótkim czasie, tzn. jeszcze w XVI w. Być może przyczyna ich zaginięcia tkwi w dosyć zagadkowych wydarzeniach, rozgrywających się na przestrzeni pierwszych kilkudziesięciu lat, licząc od początku parafii, o których informuje ksiądz Ludwik Orzeszko, proboszcz juchnowiecki w latach 1663-1686. Pisze tam m.in., że wrogowie ("hostes Patriae loca" - wrogowie miejsca ojczystego, ojcowizny, miejsca drogiego, w domyśle - parafii w jej całokształcie) często nachodzili, uderzali na mieszkańców, dzieląc i burząc ich wsie, czym dosłownie (soffocaverunt) zdławili, pognębili parafię. Z tego powodu przez około 90 lat nie było w niej legalnego pasterza, a w nieczęstych okresach spokoju i zgody mogli czasowo kierować nią komendarze, mianowani przez osoby, które posiadały tu jakąś władzę /99.

Wiadomo, że Juchnowiec w XVI w. był otoczony dosyć prężnymi ośrodkami kalwinizmu i arianizmu, mającymi potężnych protektorów, mianowicie: Zabłudowa - Chodkiewiczów i później Radziwiłłów; Białegostoku, który w latach 1560-1621 pozostawał we władaniu Piotra Wiesiołowskiego, sympatyzującego w pewnym okresie życia z obozem reformacji, i Suraża, w którym do 1612 r. pod opieką Pawła Orzechowskiego, dzierżawcy dóbr królewskich, istniał zbór ariański /100. Może właśnie oddziaływanie tychże protestanckich sąsiadów było przyczyną zaginięcia Mazur i Romeyczyków.

Przyczyn zaginięcia wyżej wymienionych wsi doszukiwać się można w epidemiach, pożarach czy działaniach wojennych. Trzeba wziąć również pod uwagę i tę ewentualność, że miejscowości te mogła skasować, przeprowadzona z inicjatywy królowej Bony, tzw. pomiara włóczna. Zresztą, historykom nie udało się do dziś ustalić położenia niektórych osad nadnarwiańskich, które istniały jeszcze w drugiej połowie XVII w., a później zaginęły, jak np. Boguszki Bojary, przynależące swego czasu do parafii juchnowieckiej /l0l. Podobnie, pod koniec XVII w., w roku 1676 w spisie zatytułowanym "Taryffa Parafii juchnowieckiej" wymienia się wsie Bachczuki i Żupiehy, o których położeniu zupełnie nic nie wiadomo /l02. Sądząc po kolejności umieszczenia ich w tymże spisie, Żupiehy leżałyby w obrębie Juchnowców, Wólki i Ciekun, a Bachczuki w kompleksie dóbr Niewodnicy Lewickich: Bronczan, Rumejk i Kojran. W kompleksie dóbr Lewickich jeszcze w 1641 r. występowała wieś Wola Niewodnicka, co się z nią jednak dalej stało - nie wiadomo /103. Można przypuścić, że zaginięcie tychże miejscowości spowodowała ciągnąca się przez początkowe lata XVIII w. wojna północna.

Wizytacja parafii przeprowadzona w 1633 r. zastała Juchnowiec niemalże w pełni życia: kościół, cmentarz, dzwonnica, wyposażenie w sprzęty, paramenty liturgiczne - wszystko było /105. Istniały budynki gospodarcze, z wyjątkiem plebanii, która się spaliła. Urzędujący ksiądz proboszcz, Walenty Żochowski, prezentowany przez kolatorów Stanisława i Krzysztofa Włoszków, Stefana Kurzenieckiego i Walentego Sławogorskiego posługiwał w parafii od 18 X 1631 r., mieszkając w budynku szkoły. W tej wizytacji zamieszczono pierwszy pełny spis miejscowości wchodzących w skład parafii; były to: Wola, Stara Wieś, Ciekuny, Rumieiki, Kożerany (Kożany), Ogrodniki, Branczany, Niewodnica Lewickich, Niewodnica Brzoski, Boguszki oraz Lubieńskie/106.

Parafia niedługo cieszyła się pokojem. Czasy i okoliczności zupełnie temu nie sprzyjały. Doszły nowe, tym razem boleśniejsze doświadczenia. Rok 1655 jednoznacznie kojarzy się z potopem szwedzkim. Kościół został zdewastowany i pozbawiony zarządcy, zrabowano część cenniejszego sprzętu liturgicznego, ucierpiały wsie parafii /107. Ale już w kilkanaście lat po wojnie parafia została odbudowana po zniszczeniach i nieco zmieniona pod względem miejscowości do niej przynależnych. W spisie z tamtych czasów do parafii są przypisane: Juchnowiec Góra Dwór, Ogrodniczki, Juchnowiec Stara Wieś z dworem, Ciekuny, Lubejki, Niewodnica Lewickich z dworem, Koyrany, Bronczany, Rumieiki z dworem, Boguszki Boiary, Wólka z dworem, Złotniki, Mienkowszczyzna oraz Niewodnica Narkielowszczyzna/108. Ponadto z zapisów w parafialnych księgach metrycznych wynika, że proboszcz juchnowiecki sprawował posługę duszpasterską, wychodząc z nią daleko poza granice własnej parafii. Przykładów takich jest wiele. Oto w latach 1651-1725 systematycznie udzielano chrztu dzieciom z takich miejscowości, jak: Roztołty, Czernieckie, Kudrycze, Wiercenie, Zimnochy, Szymony, Pomiace, Nowoszady, Borowskie, Bohdanki, Hermanowce, Koplany, Hołówki, Tryaby, Zalesie, Janowicze, Repniki, Klewinowo, Drozdy, Skrybice, Krinica, Ignatij, Volmontij, Pajewskie, Ihnatki, Tryczowka, Czaczki, Dylidy, Szerenosy, Zabłudów, Hryniewicze, Sobolowo, Holickie, Nieckie, Kamionka, Turosna, Turośn Dolna, Juraszki Oksztule, Dobra Woda (pisownia miejscowości zachowana z tamtego okresu) /109. W sumie było to 41 miejscowości nie przynależących oficjalnie do parafii niektórych przypadkach szafarz sakramentu zaznaczał przy wpisie parafię, do której dana wieś należała/110. Przyczyn takiego stanu należy chyba doszukiwać się w sytuacji sąsiednich parafii, tj. Suraża, Zabłudowa, Niewodnicy i Białegostoku.

W połowie wieku XVIII parafia obejmowała najpierw "miasto Juchnowiec", następnie dwory Gąsowskich, Orsettich, Lewickich, Sarnackich oraz wsie: Juchnowiec Wielki, Ciekuny, Lubeyki, Wolka, Ogrodnac 'k' Złotniki, Klewinowo, Kożany, Niewodnica Lewickich, Niewodnica, Nargiełowska, Romeyki, Koyrany, Bronczany /111. W tym stanie posiadania parafia dotrwała do XIX w.

Warto poświęcić trochę miejsca historii formowania się centrum parafii, jakim był Juchnowiec, zwany obecnie Kościelnym, a przy okazji wyjaśnić sformułowanie "miasto Juchnowiec", które pojawiło się w wyżej przedstawionym spisie miejscowości parafialnych.

Zanim powstał juchnowiecki dwór na Górze, najstarszą chyba miejscowością w tych dobrach był Juchnowiec Dolny, nazywany w czasach od XVI do drugiej połowy XVIII w. Stare Sioło, Stara Wieś lub wprost Juchnowiec Stary/ll2. Potem nazwa zmieniała się: poprzez "Juchnowiec Wielki", "Juchnowiec Dalny", na "Juchnowiec Dolny" i takąż pozostała do dziś/ ll3. Natomiast po ufundowaniu parafii, gdy zbudowano kościół oraz plebanię z całą jej infrastrukturą, do których z czasem doszły domy poddanych proboszcza oraz innych ludzi tam osiedlonych pojawiła się nowa osada /l14. Ponadto były tam: szkoła, karczmy, szpital, browar, oddzielny dom dla księdza komendarza, plac targowy i różne budynki gospodarcze. Cały ten przykościelny kompleks zaczęto z końcem XVII w. nazywać Poświętnem /ll5. Gdy 9 XI 1669 r. król Polski i wielki książę litewski Michał Korybut Wiśniowiecki na prośbę ks. Ludwika Orzeszki nadał w Krakowie przywilej odbywania siedmiodniowego jarmarku dominikańskiego i trzech targów - w uroczystość Trójcy Świętej, Nawiedzenia NMP i Wszystkich Świętych na placu kościelnym w Juchnowcu, przysporzyło to pewnej nobilitacji miejscowości i uzyskała ona prawo, jak to było w zwyczaju na Litwie, do oficjalnej nazwy "miasteczko"/1l6. Skrzętnie z tego korzystano i już w roku 1673 zapisano "Juchnowiec miasteczko" /l17. Tak było do połowy wieku XVIII i, zdaje się, aż do upadku Rzeczypospolitej w 1795 r. W dokumentach łacińskich pisało się "oppidum Juchnowiec" (miasto Juchnowiec) /1l8. Najprawdopodobniej określenie "miasteczko" był to swego rodzaju zwrot grzecznościowy, który pojawił się po raz pierwszy w samych dokumentach królewskich nadających przywilej. Nie oznaczał on miasta w ówczesnym ani dzisiejszym tego słowa znaczeniu, lecz raczej "miejscowość" lub lepiej "mieścinę", bowiem "miasto" w ruskim języku, który był urzędowym w Wielkim Księstwie Litewskim, to po prostu "gorod". Widać to wyraźnie na przykładzie podobnego przywileju udzielonego Kożanom przez króla Jana III Sobieskiego, w którym wymienia się także Kożany jako miasteczko, a jednocześnie znajdujemy rozróżnienie, że jarmarki mają być tam urządzane bez uszczerbku "innym garadam i miasteczkam"/1l9.

W początkach XVIII w. pojawiała się już zamiennie nazwa Juchnowiec Kościelny. Prawdopodobnie w związku z istnieniem cudownego obrazu Matki Bożej, czasami pisano "Sanktuarium Juchnowiec" /120.W latach międzywojennych i po II wojnie światowej Juchnowiec Kościelny nazywano powszechnie Podkościele/121.

Poważniejsze zmiany w terytorium parafii zaczęły się po roku 1804, gdy przyłączono do Juchnowca oddzielone od parafii zabłudowskiej Janowicze, Kudrycze, Hermanówkę, Wólkę Zabłudowską, Lule, a od Suraża - Biele, Rzepniki, Czerewki, Zajączki i Folwark Zaleskie/122. Zmiany powyższe zostały dokonane przez biskupa F. M. Karpowicza przy okazji podziału na dekanaty nowo powstałej na ziemiach polskich zaboru ruskiego diecezji wigierskiej /123. Przemyśle i folwark Widziki, które ~ tych latach pojawiły się i weszły w skład parafii, to osady mające najwyżej do trzech domostw. Były one wynikiem naturalnego zagospodarowywania terenów będących już w parafii. Przemyśle było maleńką osadą z karczmą przydrożną, która była powodem powstania miejscowości. Przy karczmie osiedliły się dwie lub trzy rodziny, najprawdopodobniej właściciela i jakiejś pomocy/124. Całe to siedlisko leżało przy trakcie z Zabłudowa do Juchnowca, pół ćwierci mili za dworem w Hermanówce/125. Widziki natomiast leżały w okolicach kolonii Niewodnicy Nargielewskiej, a ich nazwa wywodziła się od właściciela, który nosił nazwisko Widziuk/l26.

W parafii juchnowieckiej, oprócz Mazur i Romejczyków, Niewodnicy Brzoszenskiej, Boguszków Bojarów, Bachczuków, Żupieków i Woli Niewodnickiej, zaginęły również i inne wsie. Chociaż zanikły później niż wspomniane i udało się je zlokalizować, to jednak okoliczności, w jakich doszło do ich zniknięcia, nie są do końca jasne. W latach 1830-1840 znikła z rejestrów parafialnych wieś Lule i karczma leżące między Hermanówką a Kudryczami, przy drodze zwanej Bielski Gościniec. Przyczyną ich upadku była chyba "śmierć naturalna", gdyż w 1820 r. mieszkały tam już tylko dwie rodziny /127. Około połowy XIX w. przestała istnieć także wieś Ciekuny, położona przy drodze wiodącej z Juchnowca Dolnego do Szerenos. Leżała ona dokładnie na polu i wzgórzu do dzisiaj nazywanym przez okolicznych mieszkańców właśnie Ciekuny. Wieś w 1830 r. liczyła 12 rodzin (92 osoby). W 1845 r. figurowała jeszcze w spisie parafialnym i mieszkało w niej 10 rodzin. Była też karczma. Przestała istnieć w okolicznościach nieznanych. Ostatni raz figuruje w wykazie miejscowości parafii juchnowieckiej w nowym rozgraniczeniu diecezji wileńskiej z 1849r./128

Można przypuszczać, i tak utrzymują tutejsi mieszkańcy, że powodem zaginięcia była epidemia cholery, szalejącej tu w roku 1830, której najprawdopodobniej niewygasłe ogniska dawały znać o sobie przez kilkanaście następnych lat /l29. Wieś nie występuje już w rejestrach parafialnych pochodzących z roku 1861. Podobnie w parafialnych spisach 1845 r. po raz ostatni występuje, licząca pięć domów (40 osób), wioseczka pod nazwą Wólka Zabłudowska, która znajdowała się przy drodze Juchnowiec Kościelny - Niewodnica Nargielewska, za skrzyżowaniem jej z drogą Lewickie - Hermanówka /130. Najprawdopodobniej przyczyna zaginięcia była ta sama co poprzednio, chociaż okoliczni mieszkańcy twierdzą, że ową wieś przegrał w karty właściciel dworu i dóbr Niewodnicy Nargielewskiej; stawką były grunta - poddani musieli je opuścić, a zabudowania uległy zniszczeniu /131.

Interesujący jest spis wsi należących do parafii w roku 1880, już po burzliwych dziejach i wszelkich przeprowadzonych zmianach, gdy rozpoczął się dla niej czas względnego spokoju. Interesujący jest z tego powodu, że parafia swym zasięgiem obejmowała wówczas największe w historii terytorium i, co za tym idzie, posiadała też największą liczbę miejscowości. Znajdowały się w niej: Rzepniki, Klewinowo, Biele, Wólka, majątek Hermanówka, wieś Hermanówka, Kudrycze, majątek Koyrany, Bronczany, wieś Lewickie, majątek Lewickie, Ogrodniki, wieś Janowicze, majątek Janowicze, majątek Lubejki, wieś Lubejki, majątek Niewodnica Nargielewska, wieś Niewodnica Nargielewska, majątek Rumejki, wieś Rumejki, majątek Złotniki, wieś Złotniki, wieś Juchnowiec Dolny, majątek Juchnowiec Dolny, folwark Góra, "sieło" Juchnowiec, majątek Juchnowiec, majątek Kożany, wieś Kożany, wieś Zajączki, wieś Czerewki, majątek Zalewskie/132.

W 1907 r.- jakimś trafem - pojawiła się w parafii na krótko wieś Wojszki. Na krótko, gdyż 8 IX 1928 r. przeszła wraz z Klewinowem, Złotnikami, Rzepnikami, Kożanami i Zajączkami do parafii Tryczówka, którą właśnie utworzono 133. W sumie przeniosło się do nowej parafii około 1000 wiernych /134.

Ksiądz proboszcz Piotr Niewiarowski podjął w 1930 r. starania, by przyłączyć do Juchnowca wieś Nowosady z parafii Zabłudów, która znajdowała się prawie dokładnie na pograniczu obu parafii. Napotkał jednak sprzeciw ze strony mieszkańców Nowosad oraz zabłudowskiego proboszcza, ks. Witolda Kuźmickiego. Bezpośrednio po zakończeniu II wojny światowej w protokole wizytacji duszpasterskiej parafii juchnowieckiej wylicza się następujące miejscowości, które do niej należały: Juchnowiec Kościelny, Juchnowiec Dolny, Juchnowiec Góra, Ogrodniczki, Biele, Widziki, Wólka, Janowicze wieś i Janowicze kolonia, Hermanówka, Kudrycze, Niewodnica Nargielewska wieś i kolonie, Lewickie wieś i Lewickie kolonie, Bronczany, Lubejki, Rumejki, Juchnowszczyzna, Klewinowo kolonia, Stacja Lewickie, Kojrany i Mańkowizna (zapisano Mońkowszczyzna)136.

W czasach współczesnych parafia juchnowiecka pozostaje na swoim terytorium, jedynie w miejscowościach do niej należących zaszły pewne nieznaczne zmiany.

Przypisy:

7 J. Wiśniewski, Osadnictwo wschodniej Białostocczyzny, "Acta Baltico-Slavica", 11 (1977), s. 8-9.
8 J. Wiśniewski, Początki Białegostoku..., s. 8; J. Tyszkiewicz, Zarys dziejów..., s. 63.
12 J. Wiśniewski, Początki Białegostoku..., s. 8; A. Kamiński, Pogranicze..., s. 7, 23, 30.
13 J. Wiśniewski, Początki Białegostoku..., s. 13.
14 Tamże,s. 14; J.Wiśniewski, Rozwój osadnictwa na pograniczu polsko-ruskojaćwieskim od końca XIV w. do polowy XVII,"Acta Baltico-Slavica", 1(1964), s. 116; A.Kamiński, Pogranicze, s..9
15 APJ, Księga metryk nr l: ochrzczonych 1651-1669, zaślubionych 1651-1692, s. 122.
16 J. Wiśniewski, Rozwój osadnictwa..., s. 116.
17 Tamże, s. 130-133.
18 J. Tyszkiewicz, Zarys dziejów..., s. 72.
19 J. Wiśniewski, Początki Białegostoku..., s. 20-21.
20 A. Stafiński, Z przeszłości Suraża. Materiały do monografii miast obecnego powiatu białostockiego, Białystok 1937, s. 40.
21 W. Kondzior, Dzieje parafii Turośń Kościelna 1515-1984, Lublin 1990 (mps), s.10-11.
22 J. Wiśniewski, Rozwój osadnictwa..., s. 126.
23 J. Wiśniewski, Początki Białegostoku..., s. 21.
24 J. Maroszek, Lewickie, "Rubieże", 1994, nr 2-3, s. 107-108; A. Laszuk, Zaścianki królewszczyzny. Struktura własności ziemskiej w województwie podlaskim w drugiej połowie XVII wieku, Warszawa 1998, s. 78; T. Wasilewski, Białystok w XVI-XVII wieku, w: Studia materiały do dziejów miasta Białegostoku, t. l, Białystok 1968, s. 115; W. F. Wilczewski, ,Maroszek, Niewodnica. Dzieje parafii i kościoła 1596-1996, Białystok 1996, s. 8.
25 A. Krzymowska-Kostrowicka, Środowisko geograficzne Białegostoku i okolicy oraz jego przemiany, w: Studia i materiały do dziejów miasta Białegostoku, t. l, Białystok 1968, s. 10.
27 J. Tyszkiewicz, Zarys dziejów..., s. 69-70.
29 A. Kamiński, Pogranicze..., s. 35-36
30 T. Grygiel, Niewodnica Nargielewska woj. Białostockie. Dwór. Studium historyczno-architektoniczne, oprac. na zlecenie Urzędu Wojewódzkiego w Białymstoku, Wydziału Kultury i Sztuki Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków, k. 7 (mps).
34 M. Kondratiuk, Nazwy miejscowości..., s. 136, 137; J. Tyszkiewicz, Zarys dziejów....s.70.
35 W. Sienkiewicz, "Trakty", "Okręgi", "Koła", "Pola", "Rody", "Okolice" jako jednostki terytorialno-osadnicze w Wielkim Księstwie Litewskim w XVII wieku, "LituanoSlavica Posnaniensia", 3(1989), s. 254-256.
36 T. Wasilewski, Białystok w XVI-XVII..., s. 115.
37 K. Niesiecki, Herbarz Polski, t. 4, Lipsk 1839, s. 508; Juchnowiec Kościelny oJ. Białostockie. Kościół parafialny..., s. 15.
38 J. Ochmański, Historia Litwy, Wrocław 1990, s. 87.
39 B . Paprocki, Herby rycerstwa polskiego, Kraków 1858, s. 841.
40 H. Łowmiański, Studia nad dziejami Wielkiego Księstwa Litewskiego, Poznań 83, s. 143, 147.
41W. Jarmolik, Prawa miejskie Suraźa za Jagiellonów, "Białostocczyzna", 1995, nr 3, s. 2.
42 J. Ochmański, Moniwid i jego ród, "Lituano-Slavica Poznaniensia", 9 (2003), s.14.
43 J. Maroszek, Pogranicze Litwy i Korony w planach króla Zygmunta Augusta, Białystok 2000, s. 508; J. Siedlecki, Spojrzenie w przeszłość Brańska, "Białostocczyzna", 1988, nr 2, s. 5.
44 J. Maroszek, Pogranicze Litwy i Korony..., s. 508.
45 A. Jabłonowski, Podlasie. Źródła dziejowe, t. 6, cz. 2, Warszawa 1909, s. 167.
46 J. Maroszek, Pogranicze Litwy i Korony.", s. 508.
47.A.PJ, Wyjaśnienie ks. Rakowskiego w jaki sposób 10 zł. pol. i zboża odbiera się z dóbr Białystok dn. 25 X 1799 r., k. l; A. Laszuk, Zaścianki i królewszczyzny..., s. 54, 79.
48. Maroszek, Lewickie, s. 109.
49.Archiwum Archidiecezjalne w Białymstoku, bez sygn. (dalej AAB), Dokument polepszający fundusz kościoła juchnowieckiego z datą 20 XI 1641.
50.APJ, Położony w Departamencie Nowowschodnich Prus Regencji Białostockiej i w powiecie Białostockim majątek szlachecki Złotniki do którego Juchnowszczyzna jako attyment należy. Działo się w Białymstoku dnia 30 augusta 1800 r. k. l-lv.
51.A.PJ, Spis mieszkańców wsi do parafiej należący 1820 r., w: Spis ogólny 1820, 1825,1830; AAB, Wypisy iz knigi o ispowidujuszczichsia i priczaszczajuszczichsia Juchnowieckoj rimskokatoliczeskoj cerkwi za 1863 god., k. 16v-17.
52.APJ, Spis ludności 1888 rok, k. 142v.
53 AAB, Dokument polepszający fundusz kościoła juchnowieckiego z datą 20 XI 1641.
54 Wywiad z Wacławem Rynkowskim.
55 E. Bończak-Kucharczyk, J. Maroszek, K. Kucharczyk, Katalog parków i ogrodów. Część szczegółowa, t. l, Białystok 2000, s. 100.
56 J. Wiśniewski, Poczqtki Białegostoku..., s. 21.
57 M. Kondratiuk, Nazwy miejscowości..., s. 146.
58 T. Wasilewski, Kształtowanie się białostockiego ośrodka miejskiego w XVII i XVIII wieku, w Studia i materiały do dziejów miasta Białegostoku, t. 4, Białystok 1985, s. 33; Archiwum Parafii Katedralnej w Białymstoku (dalej: APKB), Księga chrztów 1728-1749 założona przez księdza Januarego Bagnowskiego, k. 117.
59 Z Rózga, Bitwa pod Olmontami, "Mówią wieki", 1962, z. 6-7, s. 43.
60 A .Hankus, G. Sobolewski, Najstarszy dzwon na Podlasiu, "Białostocczyzna", 1995, nr 4, s. 109.
61 Tamże, s. 109.
65 Założenie dworskie we wsi Tryczówka, gm. Juchnowiec Dolny, woj. białostockie.Recenzja ewidencji parku, Lublin 25.11.1984, s. 3.
66 J. Wiśniewski, Początki Białegostoku..., s. 23; A. Jabłonowski, Podlasie, t. 6, cz. 2, s. 233.
67 N . Dołmatow, Suprasiskij Błogosławieszczenskij monastyr, Sankt Petersburg 1892, s.572.
68 A. Jabłonowski, Podlasie, t. 6, cz. 2, s. 167.
69 A. Kamiński, Pogranicze..., s. 30; M. Kondratiuk, Nazwy miejscowości..., s. 136.
70 J. Wiśniewski, Poczqtki Białegostoku..., s. 8, 13; J. Tyszkiewicz, Zarys dziejów..., s.68.
71 E. Bończak-Kucharczyk, J. Maroszek, Katalog parków i ogrodów województwa białostockiego, cz. II - Katalog szczegółowy, t. 7, Białystok 1988, s. 449 (mps).
72 J. Maroszek, Lewickie, s. 108; A. Jabłonowski, Podlasie. Źródła dziejowe, t. 6, cz. 3,Warszawa 1910, s. 109; E. Bończak-Kucharczyk, J. Maroszek, Katalog parków i ogrodów..., cz. II, t. 7, s. 449 (mps); S. Uruski, Rodzina. Herbarz szlachty polskiej, t. 14, Warszawa 1917, s. 266.
73 J M aroszek, Lewickie, s. 109.
74 API, Illustrissime et Reverendissime Dne, k. 2.
75 A AB, Dokument polepszający fundusz kościoła Juchnowieckiego z datą 20 XI 1641.
76 J Wiśniewski, Początki Białegostoku..., s. 20-25.
77. Chronologia dziejów Białostocczyzny, oprac. J. Walicki, Białystok 1986, s. 8; J. Podziewski, Na pojaćwieskich rubieżach, Białystok 1985, s. 15.
78. Z. Romaniuk, Straty na Podlasiu w czasie potopu na przykładzie starostwa brańskiego, "Białostocczyzna", 1997, nr I, s. 60; Z. Gloger, Geografia historyczna ziem dawnej Polski, Kraków 1900, s. 12.
79. H. Mościcki, Białystok. Zarys historyczny, Białystok 1933, s. 12.
82 APJ, Illustrissime et Reverendissime Dne, k. 1.
83 Juchnowiec Kościelny Woj. Białostockie. Kościół parafialny..., s. 13.
84 API, Illustrissime et Reverendissime Dne, k. 1.
85 Tamże.
86 AAB, Dokument fundacyjny z 12 XI 1547 roku, bez pieczęci.
87 J. Maroszek, Pogranicze Litwy i Korony..., s. 508.
88 APJ. Illustrissime et Reverendissime Dne, k. Iv.
89 K Niesiecki, Herbarz Polski, t. 9, Lipsk 1842, s. 377; B. Paprocki, Herby rycerstwa Polskiego...,s. 732.
90 Z. Góralski, Urzędy i godności..., s. 99.
91 J. Maroszek, Pogranicze Litwy i Korony..., s. 509.
92 APJ, Illustrissime et Reverendissime Dne, k. 2; Urzędnicy Podlascy XVI-XVIII wieku..., s. 142.
93 Biblioteka Universiteto Vilniaus (dalej BUV), sygn. F57 - B53 - 40, Liber Visitationis Ecclesiae Vilnensis per Casperus Zaliwski 1633: Actus Visitationis Ecclesiae Parochialis in Juchnowiec, k. 26; APJ, Debita Ecclesiae Juchnowicensis, 1663 d.18 novembris, k. 1.
94 AAB, Visitatio Generalis Ecclesiae Juchnowicensis per me infrascriptum visitatorem ab Illustrissimo Excelentissimo Reverendissimo Domino Michaele Zienkiewicz Episcopo Vilnensi delegatum expedita Anno Dni 1740 die 3 februarij in oppido Juchnowiec, k. 6v; AAB, Dokument polepszający fundusz kościoła juchnowieckiego z datą 20 XI 1641.
95 APJ, Księga metryk nr 1, s. 91; Spisanie Pogłównego Juchnowiec miasteczko. Rok 1673, k. 5; Inwentarz wszystkiego sprzętu y Apparatu Kościoła Juchnowieckiego ex commisione Jaśnie Wielmożnego ks. Jerzego Biełozora bpa Vileńskiego per me Adalbertum Casimirum Beynart Canonicum Vilnensem Praepositum Bialostocensem post liberam resignationem Stanislai Kossakowski Parochi (nieczytelne) księdzu Wojciechowi Ludwikowi Plebanowi Juchnowieckiemu. Anno Dni Millesimo sexcentesimo tertio decima sexta nevembris, podany. k. 5v. 96 APJ, Spisanie Pogłównego, 1673, k. 5; Illustrissime et Reverendissime Dne, k. 3.
97 A AB, Dokument fundacyjny z 12 XI 1547 roku, bez pieczęci.
98 BUV, F57 - B53 - 40, Liber Visitationis... 1633, k 27; API, Taryffa Parafii Juchnawieckiej Anno 1676. kI; Spisanie Pogłównego, 1673, k 1v-6v; AAB Dokument polepszający fundusz kościoła juchnowieckiego z 20 XI 1641.
99 APJ, Illustrissime et Reverendissime Dne, k. Iv.
100 J. Tazbir, Arianie w Białymstoku i okolicach, w: Studia i materiały do dziejów miasta Białegostoku, t. l, Białystok 1968, s. 82.
101 BUV, F57 - B53 - 40, Liber Visitationis.. .1633, k. 27; A. Laszuk, Zaścianki i królewszczyzny..., s. 28.
102 APJ, Taryffa Parafii Juchnowieckiej Anno 1676, k. 1.
103 AAB, Dokument polepszający fundusz kościoła juchnowieckiego z datą 20 XI 1641.
l05 BUV, FS7 - BS3 - 40, Liber Visitationis... 1633, k. 23, 25.
106 BUV, FS7 - BS3 - 40, Liber Visitationis.. .1633, k. 26 i 27.
107 J. Kurczewski, Stan kościołów parafialnych w diecezji wileńskiej po najściu nieprzyjacielskim. 1655 - 1661 r., "Litwa i Ruś", t. 2,1912, z. I, s. 34.
108 APJ, Spisanie Pogłównego, 1673, k. lv-6v.
109 APJ, Księga metryk nr l, s. 1-166.
110 APJ. Księga metryk nr 5: ochrzczonych 1747-1786, s. 242-247.
111 AAB, Visitatio Generalis, 3 II 1740, k. lO, lOv.
112 APJ. Dokument fundacyjny z 12 XI 1547 L, bez pieczęci; Taryffa Parafii Juchnowiecki . Anno 1676, k. l; Księga metryk nr 6: pogrzebowych 1760-1786, zaślubionych 771-1785, s. 13.
113 APJ. Księga metryk nr 6, s. 8; Księga metryk nr 4: ochrzczonych 1715-1747, zaślubionych 1714-1769, s. 172; AAB, Visitatio Generalis, 3 II 1740, k. 10.
114 A AB, Visitatio Generalis, 3 II 1740, k. 5.
115 APJ, Księga metryk nr l, s. 240; AAB, Visitatio Generalis, 3 II 1740, k. 5. 116 API, Actum in Curia Regia Branscensi feria secunda in Crasino Festi Sancta Margerita Virginis et Martyris Anno Domini Millessimo Sexcentesimo Septuagesimo, k. l, Iv.
117 S. Aleksandrowicz, Powstanie i rozwój miast województwa Podlaskiego (XV w.I poło XVII w.), "Acta Baltico-Slavica", t. l (1964), s. 142.
118 APJ, Spisanie Pogłównego, 1673, k. l; AAB, Visitatio Generalis, 3 II 1740, k. 10.
119 W. Pawluczuk, Koźany, "Niwa", 1967, nr 49, s. 3.
120 APJ, Księga metryk nr 4, s. 142; Księga metryk nr 5, s. 389.
121 APJ, Inwentarz Rz. kat. Par. kościoła sporządzony przez ks. Piotra Niewiarowskiego dnia 28 IV 1931 przy zdaniu kościoła i beneficjum do niego należącego księdzu Kazimierzowi Stalewskiemu, k. 3v.
122 APJ, Spis mieszkańców wsi do parafiej należący 1820 r. w: Spis ogólny 1820, 1825,1830 r. k. 35.
123 B . Kumor, Ustrój i organizacja Kościoła Polskiego w okresie niewoli narodowej 1772-1918, Kraków 1980, s. 542.
124 A AB, Wypisy iz knigi (...), za 1867 god, k. 24.
125 Opisy parafii dekanatu knyszyńskiego z roku 1784, oprac. W. Wernerowa, "Studia Podlaskie", l (1990), s. 200; J. Szymański, Nauki pomocnicze historii od schyłku IV do onca XVIII w., Warszawa 1976, s. 149.
126 APJ. Spis mieszkańców wsi do parafiej należący 1820 r., w: Spis ogólny 1820, 1825, 1830 r. k. 27.
127 APJ. Spis mieszkańców wsi do parafiej należący 1820 r., w: Spis ogólny 1820, 1825, 1830 r., k. 16.
128 APJ. Spis ludności 1845 rok; Executorium decreturn de limitibus Dioecesis Vilnensis latu m ab Illustrissimo et Reverendissimo Domino Metropolitano Ignatio Hołowiński, Vilnae 1854, s. 80.
129 H. Mościcki, Białystok..., s. 151.
130 APJ, Spis ludności, 1840; Spis ludności, 1845; Fotokopia odcinka 92 Prus Nowowschodnich sporządzona w latach 1795 -1800, "Białostocczyzna", 1995, nr 4, s. 1.
131 Wywiad z Antonim Walukiem.
132 2 IX API, Inwentarz Rz. kat. Jckiego kła uczyniony przy przekazaniu tego kościoła p 1880 rok, k. 2v; Wizyta Juchnowieckiego Rz. kat. parafialnego Kościoła sostawlena po powodu kanonicznej wizyty Bpa Stefana Aleksandra Zwierowicza 31 VIII 1898, k. 6.
133 J. Kowalczuk, Dzieje parafii Tryczówka 1928-1976, Białystok-Lublin 1984, s. 24.
134 A. Szot, Dzieje rzymskokatolickiej parafii pw. Św. Apostołów Piotra i Pawła w Zabłudowie, Białystok 2003, s. 23.
135 Tamże.
136 APJ, Visitatio Pastoralis Arehidiocesis Vilnensis. Dn. 30 IV 1946 rok w Juchnowcu, s. 11.