Przydomki Jamiołkowskich

Bez znajomości przydomków analizy genealogiczne są bardzo trudne, a w przypadku drobnej szlachty wręcz niemożliwe. Przy i tak wyjątkowej specyfice podlaskiej szlachty, ta zamieszkująca Ziemię bielską była już istnym fenomenem. Z tego powodu warto po raz wtóry poświęcić temu trochę miejsca. Źródłem ponownie jest Zygmunt Gloger Dawna Ziemia Bielska i jej cząstkowa szlachta Wydawnictwo Redakcji Biblioteki Warszawskiej, Warszawa 1873.

.Ponieważ do wyjaśnienia początku dzisiejszych nazwisk wielu wsi i rodów służą (obok herbów) starożytne imiona (które w w. XV i XVI niesłusznie zarzucone zostały, a dziś jako słowiańskie i przez naddziadów naszych ulubione, przynajmniej niektóre wznowione być powinny), przytaczam więc tu kilkadziesiąt najczęściej przez szlachtę podlaską i mazowiecka dawniej używanych: Wszebor, Jaręt......Chrzon lub Chrzczon (od tego imienia pochodzą najpewniej Chrzczony -przyp. jj)...

Jako pierwsze nazwiska uważać można tak zwane przydomki, które już wtedy były dziedziczone, gdy nazwisk na ski zakończonych jeszcze nie używano. Przydomek zowią tu niekiedy przezwiskiem, bo zwykle narzucają go ludzie pewnej osobie, wskutek jakiegoś jej wydarzenia lub śmieszności. Po ojcu nosi go syn i wnuk spadkowo, czyli cała linja, ród, dom szlachecki, a ztąd pochodzi nazwa przydomku, który się kładzie przy nazwisku nazwanem także niekiedy przydomkiem, i służy nieraz dla kilku i kilkunastu rodzin....

Pierwotnie obszary ziemi i lasów dzieliły się na dzielnice czyli nadania lub kupna, obejmujące po kilkadziesiąt włók ziemi w jednym okręgu (w innych stronach kraju zwane opolami). Każda taka dzielnica miała swoją nazwę bądź od strumyka, który je przerzynał np. Liza, Rokitnica, Kołomyja, Sulkow – stok, Jałbrzyków – stok, Niewodnica i.t.d. Bądź od jej osadnika lub rodu dziedzicznego. W obyczaju leżało, że każda wieś założona w obrębie dzielnicy od niej brała swoje nazwisko. Gdy wskutek częściowej odsprzedaży lub podziału dzielnicy między rodzeństwo, powstawały nowe osady i wioski, to wszystkie miały jedno nazwisko wspólne, a drugie oddzielne zwykle od nazwy założyciela lub nowego posiadacza wzięte. Ztąd powstawały nazwy podwójne i potrójne, a niekiedy poczwórne nazwy ...

Jeśli każdą wieś lub dzielnicę z której miana powstało nazwisko zamieszkującej ją szlachty, lub która wzięła nazwę od osiadłego w niej i żyjącego przez wieki rodu, będziemy słusznie uważać za gniazdo oddzielnego domu szlacheckiego, to gniazd takich znajduje się w z. Bielskiej dwieście kilkadziesiąt.....

Ustalenie historii przydomków używanych przez poszczególne krze (klany) Jamiołkowskich nie jest łatwe. Po pierwsze ulegały one zmianom. Początkowo przeważały przydomki odimienne ale nie wyłącznie. Widać to w opisywanym wczesniej Popisie z roku 1528. Niektóre z występujących tam przydomków utrzymywały się długo. W brańskich księgach sądowych potomków Mitkowiczów i Olkowiczów spotykałem jeszcze w zapisach z1663 roku, Kominowicza w 1674 roku, a Kochańka nawet w 1678r. Nieco wcześniej bo w XVI wieku zaginęli Zagrobicze, a w latach 20 - tych XVII moi Wołpkowicze.

Z obecnie używanych przydomków, jako pierwszy w księgach sądowych, pojawia się Ralik. Było to w 1603 roku. W obligatio (zobowiązanie) zapisano Joanis olim Augustynus Ralikowicz. Z kolei przydomek Piecka pojawia się w 1621 roku; z zapisu obligatio (zobowiązanie) z księgi sądowej brańskiej wiadomo, że stawił się Adamo filo Jacobi Pieczka z Jamiołk Piotrowiąt. Niemniej takich zapisów sądowych, gdzie wpisywano przydomki, nie ma zbyt wiele. Podobnie lapidarne były popisy wojskowe i regestry podatkowe, szczęśliwie moich Sieniutów wyróżniano dictusem w regestrach podatkowych od 1663 roku.

Niestety także w XVIII wiecznych księgach metrykalnych parafii w Sokołach (w odróżnieniu od przykładowo płonkowskiej) przydomki czyli z łaciny dictus wpisywano rzadko. Na tym „bezrybiu” relatywnie często (znowu szczęśliwie dla mnie, bo znakomicie ułatwiło mi to kwerendę) zapisywano moich Sieniutów. Ale XVIII wiek to i tak róg obfitości bowiem w XIX przydomków w Sokołach nie wpisywano prawie wcale. Dla jasności - te uwagi dotyczą wyłącznie Jamiołkowskich, metrykalia innych rodów co prawda przeglądałem ale nie czuję się kompetentny do wydawania generalizujących ocen.

Kolejna trudność polega na tym, że w praktyce, na co dzień, przydomki zastępowane były przezwiskami. Tak działo się kiedy jakiś kierz (klan) za mocno się rozradzał, co samym mieszkańcom okolicy sprawiało kłopoty z rozróżnianiem. Wtedy nadawano przezwiska. Najczęściej odimienne, niekiedy mające podkreślić jakąś cechę głowy rodziny. Przy braku ciągłości spisanych źródeł dziś najczęściej nie sposób ustalić do którego krza przypisać owych „odszczepieńców”.

Z tego samego powodu, tj braku ciągłości źródeł, także nie sposób dziś jednoznacznie określić z jakich krzów wywodzili się Jamiołkowscy występujący w najstarszych dokumentach. Przydomki bowiem ulegały zmianom. Dobrym przykładem jest rozpoznany przeze mnie przypadek jednej z gałęzi Sieniutów. Od Boruta syna Jakóba, od początków XVII do połowy XVIII wieku, jego potomków zwano Boruciakami. Jeszcze w 1756 r. Franciszek (syn Jerzego) żeni się jako Boruciak ale już jego potomkowie (a i on sam w późniejszych źródłach) ) zapisywani są jako Seydyki i pod tym przydomkiem pozostało po nich do dziś wspomnienie ( Seydyki w Jamiołkach wymarli w XX wieku).

Ciekawe są także losy Jamiołkowskich Doktora i Doktorzaków. W regestrze pogłównego (z 1663 roku) w Jamiolkach Godziebach wymieniony jest Piotr wdowiec. W regestrze podymnego z 1692 jest ich nawet trzech (także w Kowalach). Którzy to Jamiołkowscy? - najpewniej Syzdy czy jedna z linii Ralikow, nosząca przez pewien czas to przezwisko, ale z całkowitą pewnością nie da się tego stwierdzić. Natomiast z innych zapisów, pochodzących z rejestrów podatkowych, niewątpliwym jest, że przezwiska a nie przydomki noszą: Wawrzyniec Pers, którego przezwisko ma najpewniej związek z jakimś jego wschodnim życiowym epizodem (pogłówne z 1674r), Borek (pogłówne z 1676), Sęczek (podymne z 1692), Kruk (podymne z 1712), Bielak i Kreska (podymne z 1775).

Reasumując – ze współczesnej perspektywy niekiedy nie sposób odróżnić czy używane przez jakąś rodzinę miano jest przydomkiem czy przezwiskiem. Dla uproszczenia przyjąłem jednak, że jeśli miało ono charakter wielopokoleniowy a przetrwało do współczesności to traktuję je jako przydomek. Przykładowo jedna z linii Jamiołkowskich już w XVII wieku zapisywana była jako Jagusie. Najpewniej od imienia Jadwiga, co wskazywałoby na przezwisko. Co prawda najczęściej podstawą do tworzenia przezwisk były imiona męskie (głów rodzin) niemniej zdarzało się to także w przypadku kobiet, np. kiedy dochodziło do znaczących związków małżeńskich albo kiedy przez długie lata rodziną rządziła wdowa.

Niekiedy zdarzało się, że w wyniku związków małżeńskich przydomek przechodził na rodzinę o innym nazwisku. Tak zdaje się było z Jamiołkowskimi Kulpami, którzy w XVIII wieku wyginęli a ich przydomek przejęła (mieszkali później na tym samym siedlisku?) jedna z rodzin Faszczewskich.

Dla odtworzenia historii przydomków Jamiołkowskich niewątpliwie najcenniejsze są: rejestr podymnego z 1775 roku, ale przede wszystkim rejestr dziesięciny z 1782 roku. Wymieniają one bowiem Jamiołkowskich pod nam współczesnymi przydomkami, tj. w większości „obowiązującymi” do dziś.

W rejestrze z 1782 roku w Jamiołkach Piotrowietach są: Piecki, Kufle, Kowalaki (tu nie do rozstrzygnięcia pozostaje pytanie o genezę przydomku – czy od wsi z której przybyli - Jamiołk Kowali czy też może jakiś przodek trudnił się kowalstwem ?) i Parzeyki (wedle kroniki polskiej Marcina Bielskiego parzey to pokarm dla psów). Pewien problem jest ze współczesną identyfikacją Kłysa i Poidzienia. Pierwszy był chyba przezwiskiem, najpewniej dlatego, że musiał być jakoś związany z Jamiolkami Kłosami (zresztą powtarzał się kilkakrotnie w księgach metrykalnych), drugi – raczej na pewno przezwiskiem.

Przydomki czasem zapisywane były dosyć dowolnie. I tak w rejestrze dziesięciny z 1782 r. brak Ciupy, który występuje w rejestrze z 1775 roku (a jego przodkowie zapisywani byli jeszcze w rejestrze z 1692 roku – Czupiki. Tymczasem zarówno Ciupa i Czupiki to nic innego tylko Kufle. W genealogii trzeba mieć dużo czujności i nie do końca wierzyć w poprawność ówczesnych zapisów.

Od dygresji czas wrócić do głównego wątku. W Jamiołkach Świetlikach mieszkają wtedy (1782r.): Sieniuty, Seydyki, (może od sajdaka czyli futerału na strzały albo od sejdyka – gdzieś wyczytałem, że to taniec młodego ?) Sielawy, Gorłachy (ten ostatni to niewątpliwie przezwisko wskazujące na związki z Gierłachowskimi), Pieczki i Kowalaki.

Natomiast w pozostałych Jamiołkach, wedle rejestru z 1782 r., mieszkali:

-w Jamiołkach Godziebach: Raliki, Sielawy, Jagusie (ta lokalizacja dziwi bo wcześniej i potem zapisywani byli oni głównie w Jamiołkach Rawkach);

-w Jamiołkach Kłosach: Kłosy, Domińczaki i Syzdy (Domińczaki to przezwisko od imienia Dominik).

-w Jamiołkach Rawkach: Raliki, Syzdy, Melonki.

-w Jamiołkach Kowalach: Wardasiaki, Raliki. (Wardasiak - używano także Wardaszka - to prawdopodobnie przezwisko od słowa wardawy czyli mańkut, które to przezwisko utrwaliło się na pokolenia).

Jak widac najbardziej rozprzestrzenieni byli Ralikowie, którzy mieszkali w trzech wsiach.

W XIX i XX wieku niektóre z tych przydomków giną. Z kolei w Jamiołkach Piotrowiętach na trwałe pojawia się nowy – Strzelce.







Ten tekst nie zawiera ustaleń ostatecznych. Nie rozmawiałem z przedstawicielami wielu krzów Jamiołkowskich. Mam nadzieję, że zachowana przez nie rodzinna pamięć pozwoli wiedzę poszerzyć. /fragment przygotowywanego większego opracowania/

Przy okazji wypisałem z rejestru dziesięciny parafii w Sokołach(z 1782 roku) przydomki innych rodów.
Kalinowo Stare - Kalinowscy Wagus, Kulesze Dzierżek i Faszczewscy Gracik
Bujny - Rząca Kapla, Walor?
Kruszewo Głąby - Kruszewscy Sąsiak
Kruszewo Brodowo - Kruszewscy Krupa, Wągiel, Niesporak, Bazylak, Kopytko, Skarbnik
Perki Bujenki - Kruszewscy Felicjaniuk
Bruszewo - Bruszewscy Nagórka, Maryaniuk, Sobieścik ,Roszkowski Mucha
Perki Franki - Perkowscy Kosko, Mróz (Mraz)
Perki Mazowsze - Perkowscy Mraz, Mężyk, Piepa, Zych, Kapusta,Szczypko
Perki Karpie - Perkowscy Kardey, Kapusta, Korzeń
Dworaki Staśki - Dworakowski Idziak, Gnat, Modzel
Porośl Kije i Porośl Głuchy - Porowscy Kocioł (Kocił)
Porośl Wojsławy - Porowscy Grzym, Zaczyk, Szczygieł, Kuryca, Białka
Rzące - Rząca Drapacz, Delak, Zaczyk, Mazorczyk, Pec, Bartosiak
Racibory Nowe - Raciborscy Tofil, Bal, Fabianiak
Racibory Stare - Raciborscy Orzeł
Drągi - Drągowscy Symonek, Pucilak
Pęzy - Pęza Darda, Bałwan, Chabda,
Faszcze - Faszczewscy Marchelak, Kołwak? Stefaniuk
Truskolasy Stara Wieś - Truskolascy Popiołek
Jabłonowo Katy - Jabłonowski Pieszko
Jabłonowo Wypychy- Łapieńscy Szopka, Jabłonowscy Oracz, Roszkowscy Koźlak
Truskolasy Olszyna - Truskolascy Kasprzyk, Cieciorka, Idźkowscy Nadstawniak, Perkowscy Kiepus
Idźki Młynowskie - Idźkowscy Pyzoł , Knita,
Idxki Wykno - Idzkowscy Pszenica, Chodźko ?
Kalinowo Stare - Faszczewscy Gracik
Noski - Śniecińscy Cabanek