Grzegorz Rąkowski

Polska egzotyczna - przewodnik, (fragmenty)
Oficyna Wydawnicza "Rewasz", Pruszków 1994, str. 352-356

Prawosławnych mieszkańców Białostocczyzny, którzy stanowią około dwóch trzecich wyznawców tego kościoła w Polsce, od lat przywykliśmy określać jako Białorusinów. Tymczasem sprawa ich przynależności etnicznej nie jest taka prosta. Prawosławną społeczność tego regionu tworzą dwie grupy ludności ruskie o odmiennym pochodzeniu. Pierwsza z nich to autentyczni Białorusini, potomkowie dawnych plemion Krywiczów i Drehowiczów, zamieszkujący tereny na północ od Narwi i Narewki oraz na wschód od Puszczy Knyszyńskiej. Druga natomiast to mieszkańcy obszarów na południe od Narwi oraz na południe i zachód od Puszczy Białowieskiej, ludność wywodząca się z Wołynia. Wołynianie zaś to jak wiadomo Małorusini, czyli przodkowie dzisiejszych Ukraińców. Małorusini wschodniego Podlasia tradycyjnie określali się jako "tutejsi" lub po prostu "Prawosławni"; ostatnio coraz częściej pojawia się w stosunku do tej grupy ludności określenie "Podlaszucy". Jak to się stało, że Podlaszuków zaczęto uważać za Białorusinów i skąd wzięli się wołyńscy Małorusini na Podlasiu?

Zaczniemy od historii. Pierwsza fala osadników wołyńskich dotarła na te tereny w XI w. Późniejsze Podlasie znajdowało się wówczas pod wpływem Rusi Kijowskiej; w następnych wiekach należało do Rusi Halicko - Włodzimierskiej. Przypomnimy, że w 1253 r. w Drohiczynie nad Bugiem książę halicko-włodzimierski Daniel Romanowicz koronował się na króla - jedynego w całych dziejach Rusi. Ruscy osadnicy z Wołynia posuwali się wzdłuż doliny Bugu. Początkowo osiedlali się w grodach zakładanych nad rzeką; najstarsze z nich to Drohiczyn i Mielnik, istniejące już w XI w. Później osadnictwo rozprzestrzeniło się na północ, sięgając doliny Narwi, w ciągu XIII i XIV w. uległo jednak zagładzie w wyniku łupieżczych najazdów jaćwieskich, litewskich, tatarskich i krzyżackich oraz podczas walk toczonych o te ziemie pomiędzy Rusią, Litwą i Mazowszem. Osady ruskie cofnęły się do doliny Bugu. Ponownie zasiedlono Podlasie w XV i XVI w., pod panowaniem Litwy. Ruscy osadnicy pochodzenia wołyńskiego, w większości zresztą wywodzący się już z doliny Bugu, a nie z właściwego Wołynia, ponownie skolonizowali tereny pomiędzy środkowym Bugiem i górną Narwią, a nawet przekroczyli dolinę tej ostatniej rzeki, docierając w okolice dzisiejszego Białegostoku i Choroszczy. Tu spotkali się z Mazurami, którzy skolonizowali zachodnią część Podlasia. Polsko-ruska granica etniczna, która się wówczas ustaliła, była dość wyraźna: dwie grupy osadników różniły się od siebie nie tylko językiem i zwyczajami, ale przede wszystkim wyznaniem. Ta granica, wyznaczająca zasięg osadnictwa małoruskiego, widoczna jest na Białostocczyźnie do dziś - jako linia rozdzielająca wsie zamieszkane przez ludność katolicką i prawosławną. Ciągnie się ona na zachód od Białegostoku, od Choroszczy przez Suraż do Drohiczyna nad Bugiem.

Trzecim elementem osadniczym kolonizującym tereny dzisiejszej Białostocczyzny była ludność ruska wywodząca się z plemion Drehowiczan i Krywiczan, czyli przodkowie dzisiejszych Białorusinów. Docierali oni tu od wschodu, od strony Wołkowyska i wcześniej zasiedlonych terenów nad Niemnem. W XV i XVI w. osadnicy ci skolonizowali wschodnią część obecnego województwa białostockiego, ale ich kontakty z wymienionymi wcześniej grupami małoruską i mazowiecką były przez z górą dwa wieki bardzo ograniczone, gdyż oddzielał je pas ogromnych puszcz, którego pozostałością są dzisiejsze puszcze Augustowska, Knyszyńska i Białowieska. Dopiero w końcu XVIII w., po wycięciu lasów w dolinie Narwi pomiędzy obecnymi puszczami Ladzką i Knyszyńską, doszło na stosunkowo niewielkim odcinku do bezpośredniego kontaktu ludności małoruskiej i białoruskiej i rozpoczął się proces integracji. Sprzyjało jej wspólne wyznanie (unickie, a po likwidacji unii - Prawosławne) oraz niezbyt w sumie duże różnice językowe i kulturowe. Nie bez znaczenia była także słaba świadomość kulturowa obu grup, a właściwie prawie zupełny jej brak. Miejscowy chłop, czy to białoruski, czy małoruski, długo określał samego siebie po prostu jako "tutejszego" jedynym powszechnie dostrzeganym wyróżnikiem poszczególnych grup ludności była religia.

Integracji, a właściwie wpływom białoruskim, szybciej ulegli Małorusini z wsi położonych na północ od Narwi. Przyczyniło się do tego znaczne w tym rejonie przemieszanie ludności oraz oddziaływanie Białegostoku, który w II pol. XIX w. stał się jednym z ośrodków kształtowania się białoruskiej świadomości narodowej. ...Podlaszucy z wiosek na południe od Narwi również, choć wolniej, ulegali wpływom białoruskim. Nie mieli bowiem kontaktu z ośrodkami rodzącego się w tym samym okresie ukraińskiego ruchu narodowego w odległej Galicji, od galicyjskich Ukraińców-grekokatolików dzieliło ich także wyznani Znacznie bliżej było do ośrodków białoruskich - Białegostoku, Grodna, Wilna i Nowogródka. Niemniej jeszcze w końcu XIX w. ludność prawosławną zamieszkującą na Podlasiu pomiędzy Narwią i Bugiem określano jako Małorusinów.

W historii Podlaszuków widać wiele analogii z sytuacją Poleszuków: jest to inna grupa ludności małoruskiej, o słabo rozwiniętej świadomości narodowej, zamieszkująca Polesie (to właściwe - za granicą). Podobnie jak Podlaszucy, wywodzi się z Wołynia, lecz w ciągu wieków, odizolowana od kultury ukraińskiej, znalazła się pod silnym wpływem białoruskim.

Dziś na Białostocczyźnie różnice pomiędzy Podlaszukami i Białorusinami są czytelne właściwie tylko dla specjalistów. Jedną z nich jest język: Podlaszucy mówią zachodnim dialektem języka ukraińskiego. Granica zasięgu gwar ukraińskich przebiega na Narwi i Narewce; na północ od tych rzek pojawia się tzw. dziakanie, charakterystyczne dla wymowy białoruskiej. Oba dialekty (bo białostoccy Białorusini mówią oczywiście dialektem, a nie językiem literackim) na wskutek wzajemnych zapożyczeń i licznych polonizmów są jednak bardzo do siebie zbliżone i przedstawiciele obu grup ludności nie mają kłopotów z dogadaniem się. Pochodzenie przodków mieszkańca Białostocczyzny można także często określić na podstawie nazwiska, niezależnie od świadomości narodowej jego właściciela. Maloruscy Podlaszucy mają w większości nazwiska z charakterystyczną dla języka ukraińskiego końcówką -uk, Białorusini noszą natomiast nazwiska bezkońcówkowe lub z końcówką -icz .

Jeśli chodzi o kulturę ludową, to nie ma dziś dużych różnic - dominują wzory kultury białoruskiej, widoczne dawniej w strojach ludowych, a obecnie w wiejskim budownictwie drewnianym. Wsie położone na północ od Narwi i Puszczy Białowieskiej oraz na jej zachodnim i południowym obrzeżu niewiele się różnią od siebie, choć wprawne oko dostrzeże inny typ zdobienia szczytów chałup. Większe różnice zauważymy porównując pieśni ludowe śpiewane po obu stronach Narwi. Wiele z nich to znane obu grupom ludności piosenki białoruskie, ale w repertuarze Podlaszuków jest ponadto wiele nie znanych Białorusinom pięknych utworów, które są śpiewanymi w miejscowym dialekcie wersjami piosenek z Polesia i Ukrainy.